ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի տվյալներով՝ 2025 թվականին Հայաստանի բանտերում ինքնասպանությունների թիվը վերջին 15 տարվա ամենաբարձր ցուցանիշն է։

Արմինֆո.ՀՀ քրեակատարողական հիմնարկներում (ՔՀԿ) ինքնասպանությունների թիվը 2025 թվականին՝ 24 դեպք, վերջին 15 տարվա ամենաբարձր ցուցանիշն է։ Այս մասին հայտարարել է ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի խոշտանգումների և դաժան վերաբերմունքի կանխարգելման վարչության պետի տեղակալ Հովհաննես Ղուկասյանը՝ «Մարդու իրավունքները փակ հաստատություններում. առողջապահական ծառայությունների իրավունքը բանակում և քրեակատարողական համակարգում» խորագրով մամուլի ասուլիսում։

Նրա խոսքով՝ այս թիվը առնվազն կրկնակի գերազանցում է 2024 թվականի ցուցանիշները, ինչը ցույց է տալիս իրավասու մարմինների անբավարարությունը ինքնասպանությունների պատճառներն ու նպաստող գործոնները բացահայտելու հարցում։ «Չնայած 2022 թվականից ի վեր քրեակատարողական հիմնարկներում ռիսկի գնահատման մեխանիզմի ներդրմանը, Մարդու իրավունքների պաշտպանի գրասենյակի այցելությունները ցույց են տալիս, որ այս մեխանիզմի արդյունավետությունը մնում է ցածր, ինչի մասին վկայում են հոգեբանների կարծիքները», - նշել է Ղուկասյանը։

Խոսելով 2025 թվականի ինքնասպանությունների մասին՝ նա առանձնացրել է երկու դեպք։ Մեկի դեպքում, ըստ խոշտանգումների կանխարգելման բաժնի պետի տեղակալի, կալանավորը լուրջ վնասվածք է ստացել՝ ինքնասպանությունից առաջ կտրելով ութ մատ, իսկ երկրորդի դեպքում մեկ այլ կալանավոր ինքնասպանությունից առաջ մի քանի անգամ ինքնասպանության փորձ է կատարել։ «Երկու դեպքում էլ կալանավորները ինքնասպանության բարձր ռիսկի տակ էին և պետք է գտնվեին հատուկ հսկողության տակ։ Սակայն անհրաժեշտ միջոցները չեն ձեռնարկվել, ինչը հանգեցրել է ողբերգական հետևանքների։ Ավելին, մենք դեռևս հարցումներ ունենք 2019, 2020 և 2021 թվականներին մահերի վերաբերյալ, որոնց վերաբերյալ գլխավոր դատախազությունը հայտարարել է, որ քննությունները դեռևս շարունակվում են։ Սա հարցեր է առաջացնում ժամկետների ողջամտության վերաբերյալ», - ընդգծել է խոշտանգումների կանխարգելման վարչության պետի տեղակալը։

Ինքնավնասման և ինքնասպանության փորձերի դեպքերի վերաբերյալ Ղուկասյանը նշեց ինքնասպանության փորձերի քանակական աճ՝ 2024 թվականին 14 կալանավորի կողմից կատարված 19 ինքնասպանության փորձից մինչև 2025 թվականին 16 կալանավորի կողմից կատարված 46 ինքնասպանության փորձ։ «Չնայած ինքնավնասման դեպքերի թիվը 625-ից նվազել է մինչև 617, այս նվազումը աննշան է։ Նման գործողություններ կատարող անձանց թիվը նույնպես նվազել է՝ 205-ից հասնելով 183-ի։ Խնդիրը բանտարկյալների հետ աշխատող հոգեբանների պակասն է նրանց բանտարկության սկզբնական փուլում, ինչը դժվարացնում է ինքնասպանության կամ ինքնավնասման ռիսկի բացահայտումը։ Ավելին, հոգեբանների անբավարար թիվը թույլ չի տալիս բոլոր կալանավորներին ստանալ անհրաժեշտ օգնություն, ինչը անհնար է դարձնում ինքնասպանության փորձերի արդյունավետ կանխարգելումը», - բացատրեց Ղուկասյանը։

Նա նշեց, որ խնդիրը նաև Քրեակատարողական բժշկության կենտրոնի կողմից ինքնասպանության և ինքնավնասման դեպքերի և դրանց պատճառների միջև տարբերակման բացակայությունն է։ Մասնավորապես, նա նշեց, որ պատասխանատու մարմինները չեն հավաքում և վերլուծում իրենց պատասխանատվության տակ գտնվող դեպքերը՝ հետագայում դրանք կարգավորելու արդյունավետ միջոցներ ձեռնարկելու համար։

Իր հերթին, ՀՀ Արդարադատության նախարարության քրեակատարողական հիմնարկներում և մարմիններում մոնիթորինգ իրականացնող հասարակական դիտորդների խմբի նախագահ Սերգեյ Գաբրիելյանը, խոսելով Հայաստանի բանտերում տիրող իրավիճակի մասին, նշեց, որ ցավալի է, որ պատասխանատուները, ցավոք, չեն ցանկանում մասնակցել նման քննարկումներին: Սա, նրա խոսքով, ենթադրում է, որ նրանք կամ չունեն որոշակի հարցերի ճշգրիտ պատասխաններ, կամ թաքցնում են իրավիճակը, կամ վախենում են մասնակցել հանրային քննարկումներին: Միևնույն ժամանակ, ինչպես նշեց Գաբրիելյանը, 2025 թվականից մինչև այսօր դիտորդների խումբը ստացել է ավելի քան 180 հաղորդում, որոնց 80%-ը վերաբերում է կալանավորների առողջական խնդիրներին։

«Դրանց թվում են բժշկական օգնության տրամադրման ուշացումները, կալանավորների բժշկական հաստատություններ ուշ տեղափոխումը, բժշկական օգնության կամ դեղորայքի անբավարար տրամադրումը, հոգեբանական աջակցության ծառայությունների բացակայությունը, հոգեբանական օգնության անբավարարությունը կամ որակյալ մասնագետների կողմից խնամքի տրամադրումը: Դիտորդական խումբը այս հարցի վերաբերյալ դիմել է ինչպես Առողջապահության, այնպես էլ Արդարադատության նախարարություններին, և որոշ դեպքերում պատասխաններ դեռևս չեն ստացվել: Բազմաթիվ դիմումներ են ուղարկվել նաև ՀՀ վարչապետի աշխատակազմ», - նշեց հասարակական դիտորդների խմբի նախագահը։

Մինչդեռ, ինչպես նշեց Գաբրիելյանը, Հայաստանում 2025 թվականի նման բարձր մահացության ցուցանիշներ վերջին անգամ գրանցվել են 2016 թվականին (29 մահ) և 2024 թվականին (12 մահ), որոնք բոլորն էլ կենսաբանական են եղել։ Նա նաև նշեց, որ քանի որ սա տեղի է ունենում փակ հաստատություններում, մեկ այլ խնդիր է այն, որ ո՛չ պետությունը, ո՛չ էլ Առողջապահության նախարարությունը տեղեկատվություն չեն տրամադրում այն ​​մասին, թե ով է պատասխանատու այս մահերի համար՝ որ բժիշկը կամ որ մարմինը։

«Որպես դիտորդների խումբ, մենք պատասխան չենք ստացել ո՛չ ՀՀ արդարադատության նախարարությունից, ո՛չ էլ Առողջապահության նախարարությունից այն մասին, թե ով է պատասխանատու այս մահերի համար։

«Ավելին, կցանկանայի նշել, որ նույնիսկ ՀՀ առողջապահության նախարարության ենթակայության տակ գտնվող քրեակատարողական հիմնարկներում բժշկական հաստատություններ գործող կառույցները չունեն այս պատասխանը՝ նշելով, որ ՀՀ քննչական կոմիտեն և պատասխանատու մարմինները վերջնական արդյունքներ չեն տրամադրում», - բացատրեց Գաբրիելյանը։

Որպես մեկ այլ խնդրի օրինակ՝ նա նշեց, որ ՀՀ արդարադատության նախարարության ենթակայության տակ գտնվող «Նուբարաշեն» քրեակատարողական հիմնարկն ունի միայն 20 մահճակալով կալանավորներին հոգեբանական օգնություն ցուցաբերող կառույց, մինչդեռ բանտերում գրանցված դեպքերի թիվը գերազանցում է 100-ը։ Ավելին, նշեց Գաբրիելյանը, չնայած կալանավորներին դեղորայք է տրամադրվում, այն տրվում է ցավը մեղմելու, այլ ոչ թե բուժման համար, ինչը լրացուցիչ խնդիրներ է ստեղծում։

«Այլ կերպ ասած, ընդհանուր խնդիրը պետական ​​մարմինների անգործության մեջ է։ Քանի դեռ չկա ոչ մեկը, ով կվերահսկի այս իրավիճակը, ոչ էլ որևէ մեկը, ում կարելի է մեղադրել, ՀՀ բանտերում իրավիճակը միայն կվատանա», - եզրափակեց հասարակական դիտորդական խմբի նախագահը։