Թյուրքագետ․ Բաքուն և Անկարան մեծացնում են Իրանի նկատմամբ ազդեցության իրենց գործիքները՝ հետագայում դրանք օգտագործելու համար

Արմինֆո.Բաքուն և Անկարան շարունակում են մեծացնել Իրանի նկատմամբ ազդեցության իրենց գործիքները, որոնք կարող են օգտագործվել հետագայում։ Նման կարծիք է հայտնել գիտությունների թեկնածու, թյուրքագետ Վարուժան Գեղամյանը Facebook-ի իր էջում՝ դիտարկելով Իրանի շուրջ հնարավոր զարգացումները, հատկապես, Ադրբեջանի և Թուրքիայի հնարավոր գործողությունների համատեքստում:

«Քանի որ ադրբեջանա-իրանական հակամարտության թեման երկու օր է՝ ամենաքննարկվողներից է (շատերը նույնիսկ պնդում են, որ երկու երկրների միջև ուղիղ պատերազմ է սկսվելու/սկսվել), ապա կիսվում եմ իմ մի քանի նախնական դիտարկումներով։ Ընդ որում, պնդում եմ, որ սրանք նախնական են, քանի որ իրավիճակը կտրուկ կարող է փոփոխվել՝ առաջ բերելով բոլորովին այլ զարգացումներ։

Գնացինք։ Ռազմական գործողությունները Իրանի դեմ Ադրբեջանին ներկա փուլում չեն կարող տալ որևէ իրական ձեռքբերում, մինչդեռ կհարուցեն բազմաթիվ խնդիրներ՝ հնարավոր աղետալի հետևանքներով։

Ադրբեջանը, աշխարհագրորեն սեղմված լինելով Ռուսաստանի ու Իրանի արանքում, միայնական ունակ չէ ներգրավվելու հարավային հարևանի դեմ պատերազմում։ Առանց թուրքական օժանդակության այդ երկիրը ունի խիստ սահմանափակ ռազմական կարողություններ (ապացույցը՝ 2020 թ. Արցախյան պատերազմը)։ Միաժամանակ թուրք-ադրբեջանական ռազմական համակարգերը վերջին տարիներին շարունակել են ինտեգրվել միմյանց, ինչը անհնար է դարձնում առանց Թուրքիայի հետ համագործակցության ու համադրման (և Թուրքիայի համակարգման) որևէ ռազմական գործողություն, այն էլ՝ Իրանի պես պետության դեմ։

Թուրքիան ևս շահագրգիռ չէ ներգրավվելու պատերազմական գործողություններում։ Պրագմատիկ հաշվարկը ցույց է տալիս, որ ներկա փուլում, ունենալով գործելու սահմանափակ հնարավորություններ, Թուրքիան պատերազմի արդյունքներով ակնկալում է տեսնել ոչ թե պառակտված ու մասնատված Իրան, այլ թուլացած Իրան։ Վերջինս, ըստ թուրքական հաշվարկի, կկարողանա չեզոքացնել բազմաթիվ խնդիրներ (օրինակ՝ քրդական անջատողականությունը), սակայն կլինի ավելի կախյալ Թուրքիայից։

Այս ռազմավարական մոտեցումը ստիպում է թե՛ Թուրքիային, թե՛ Ադրբեջանին գործել յուրահատուկ «մարտավարական դադարի (պաուզայի)» տրամաբանությամբ. սպասել իրադարձությունների զարգացմանը՝ նախապատրաստվելով հնարավոր բոլոր սցենարներին՝ ընդհուպ մինչև Իրանի տարածքում ցամաքային գործողություններ։ Վերջինն այս պահին քիչ հավանական է, սակայն եթե (ու որքան շատ) Իրանի կենտրոնական իշխանությունը թուլանա, այնքան այս սցենարի հավանականությունը կբարձրանա։

Ադրբեջանում վերջին օրերի հակաիրանական հռետորաբանությունը այս փուլում լուծում է երկու խնդիր. մի կողմից սեփական հանրության՝ 2020 թ. հետո ձևավորված բարձր սպասումներին հագուրդ տալ, մյուս կողմից՝ որոշակի առումով բավարարել նաև արտաքին խաղացողներին (օր. Իսրայելին)։ Այս տրամաբանության մեջ նոր սիմվոլիկ գործողություններ կարող են լինել (Իրանից՝ Ադրբեջանին երեկ արված կոչի նմանությամբ), որոնք կշարունակեն բարձրացնել լարվածությունը՝ խորացնելով հակամարտությունը։

Միաժամանակ Բաքուն և Անկարան շարունակում են մեծացնել իրենց ազդեցության գործիքները Իրանի վրա, որոնք հնարավոր կլինի կիրառել ավելի ուշ (օրինակ՝ ցույց տալ իրենց հնարավորությունները Իրանի թյուրքախոսների շրջանում)։

Հետևաբար, ներկա փուլում ես չեմ տեսնում պրագմատիկ որևէ հաշվարկ, որը կստիպի Ադրբեջանին մտնել ռազմական գործողությունների մեջ Իրանի դեմ (ցանկացած ձևաչափով)։ Ցավոք, որևէ նշան չկա, որ իրավիճակը կկարգավորվի առաջիկա օրերին. հակառակը, այն ավելի է վատթարանալու։ Հետևաբար՝ այս իրավիճակը կարող է փոփոխվել, հատկապես, որ հնարավոր չէ լիարժեք վերահսկել աճող լարվածությունը», - գրել է թյուրքագետը։

Հիշեցնենք, որ փետրվարի 28-ի առավոտյան ԱՄՆ-ը և Իսրայելը հարձակվել են Իրանի վրա։ Ի պատասխան՝ Իրանը հարվածներ է հասցնում Մերձավոր Արևելքում ԱՄՆ ռազմակայաններին։ Ամերիկա-իսրայելական ագրեսիայի հետևանքով սպանվել են Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեին և իրանցի մի քանի բարձրաստիճան զինվորականներ:

Իրանի փորձագետների խորհուրդը մարտի 8 - ին զոհված այաթոլլա Ալի Սեյեդ Խամենեիի որդուն ՝ այաթոլլա Սեյեդ Մոջթաբա Խամենեիին ընտրել է Իրանի Իսլամական Հանրապետության նոր գերագույն առաջնորդ: Մարտի 5-ին Ադրբեջանն Իրանին մեղադրել էր անօդաչու թռչող սարքերով Նախիջևանի վրա հարձակման համար և սպառնացել համարժեք միջոցներ ձեռնարկել՝ ի պատասխան այդ ոչ բարեկամական քայլի: Ավելին, մարտի 6-ին Ադրբեջանն Իրանից տարհանել է իր դիվանագիտական ներկայացուցչությունների աշխատակիցներին և մի քանի օրով փակել հաղորդակցությունն ադրբեջանաիրանական սահմանին:

Իրանում հայտարարել են, որ կապ չունեն Նախիջևանի վրա հարձակման հետ։ Ավելին, մարտի 7-ի երեկոյան ԻՀՊԿ-ի Խաթամ ալ Անբիա կենտրոնական հրամանատարական կետի ներկայացուցիչը կոչ է արել հարևան Ադրբեջանին դուրս բերել սիոնիստներին իր երկրից և չվտանգել սեփական ժողովրդի և իսլամական Իրանի անվտանգությունը, ինչպես նաև կանխել տարածաշրջանում անկայունության տարածումը: Ընդ որում, բազմաթիվ վերլուծաբանների կարծիքով, Իրանն այսօրվա իրավիճակում երբեք ոչ ռացիոնալ քայլերի չէր գնա, և, ամենայն հավանականությամբ, անօդաչու թռչող սարքի հարվածը երրորդ կողմի սադրանքն էր՝ Ադրբեջանին այդ հակամարտության մեջ ներքաշելու առիթ ստեղծելու համար: