Եագուպեան. Մերձավոր Արևելքի հայ համայնքներն այսօր գոյութենական վտանգի տակ են

Արմինֆո.  Սիրիայի, Լիբանանի, Իրաքի և, ընդհանրապես, Մերձավոր Արևելքի հայ համայնքները, որոնք Ցեղասպանությունից հետո դարձել էին վերապրումի կենսունակ կենտրոններ, այսօր գտնվում են գոյութենական ճակատագրական վտանգի տան: Նման  կարծիք է հայտնել Վերա Եագուպեանը՝       "Ազդակ"պարբերականում:

«Պետական կառոյցներու փլուզումը, ժողովրդագրական նահանջը եւ Թուրքիոյ ընդարձակուող ազդեցութիւնը ստեղծած են անկայուն միջավայր մը, ուր հայկական ներկայութիւնը կը դառնայ աւելի խոցելի: Հալէպի վրայ Թուրքիոյ անուղղակի վերահսկողութիւնը փոխած է շրջանի քաղաքական եւ անվտանգութեան հաւասարակշռութիւնը, մինչ Լիբանանի տնտեսական փլուզումը արագացուցած է արտագաղթը: Հարցը այլեւս ահազանգ հնչեցնելը չէ, այլ` նոր ռազմավարութեան ձեւաւորումը:

Ռազմավարական Նոր Դիրքաւորումի Անհրաժեշտութիւնը. Հայկական համայնքներու ապագան կը մնայ սերտօրէն կապուած սփիւռքեան աւանդական կուսակցութիւններուն, յատկապէս Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան (ՀՅԴ) կարողութեան` որդեգրելու նոր քաղաքական եւ կազմակերպչական ուղիներ: ՀՅԴ-ի 35-րդ Ընդհանուր ժողովը արդէն իսկ շեշտեց, որ կուսակցութեան նպատակը պէտք է ըլլայ` «Մրցունակ, նոր որակի ազգային պետութեան կառուցումը եւ հայկական ինքնութեան պահպանումը»: Այս դիրքորոշումը պէտք է բանայ դուռը գաղափարական առճակատումէն դէպի գործնական կայունացում եւ արդիականացում:

Բայց եւ այնպէս, այս վերափոխումը չի կրնար սահմանափակուիլ տեսլականով: Ինչպէ՞ս կրնան Միջին Արեւելքի հայկական համայնքները իրենց պատմական ճկունութիւնը վերածել հաստատութենական կայունութեան` ժամանակակից աշխարհաքաղաքական սպառնալիքներու դիմաց:

Այս ճկունութիւնը  կ՛իրականանայ միայն կառոյցներու արդիականացմամբ, նոր դաշինքներու ձեւաւորմամբ եւ այնպիսի նախաձեռնութիւններով, որոնք ուղղակիօրէն կը ծառայեն համայնքներու գոյատեւման:

ՀՅԴ-ի Դերը` Առճակատումէն Դէպի Կայունացում. Պատմականօրէն ՀՅԴ-ն եղած է հայկական ինքնութեան եւ սփիւռքի շահերու պաշտպան: Այսօր, սակայն, ան պէտք է իր ուժեղ ենթակառոյցները` դպրոցներ, երիտասարդական միութիւններ, լրատուամիջոցներ եւ համայնքային կառոյցներ, վերածէ ճկուն կեդրոններու: Այդ կառոյցները կրնան ապահովել իրաւաբանական ու հոգեբանական աջակցութիւն, ճգնաժամային համակարգում եւ միեւնոյն ժամանակ ծառայել որպէս հարթակներ` միջազգային հանրութեան մէջ լուսաբանելու Թուրքիոյ տարածաշրջանային ձգտումները:

Նոր սերունդ մը պէտք է պատրաստուի որպէս սփիւռքեան քաղաքական պաշտպաններ` ունակ կապ հաստատելու միջազգային կազմակերպութիւններու, արեւմտեան կառավարութիւններու եւ հետազօտական կեդրոններու հետ: Այս կը նշանակէ ՀՅԴ-ի համար անցում դասական զուտ գաղափարական (իսկ Հայաստանի մէջ ընդդիմադիր) դիրքաւորումէն դէպի դաշինքներու վերադասաւորում: Դաշինքներու ստեղծումը ոչ միայն Հայաստանի ներսի քաղաքականութեան, այլ նաեւ Միջին Արեւելքի բազմազգ փոքրամասնութիւններու հետ (ասորիներ, քիւրտեր, մարոնիներ) կրնայ ապահովել ընդհանուր պաշտպանական ուժ:

Քաղաքական Նորարարութիւն եւ Համագործակցութիւն. ՀՅԴ-ի համար անհրաժեշտ է փոխել մօտեցումը` բախումէ դէպի համագործակցութիւն: Միջազգային հասարակական կազմակերպութիւններու եւ ՄԱԿ-ի գործակալութիւններուն հետ գործակցութիւնը պէտք է ըլլայ ոչ թէ կուսակցական դիրքորոշումով, այլ` որպէս տարածաշրջանի վտանգուած համայնքներու ներկայացուցիչ: Այս նոր ռազմավարութիւնը պէտք է փոխէ ՀՅԴ-ի դերը` դարձնելով զայն քաղաքացիական հասարակութեան ուժ, ոչ թէ` միայն կուսակցական կազմակերպութիւն:

Այս տեսլականին հիման վրայ կարելի է ստեղծել սփիւռքի պաշտպանութեան միասնական հարթակ` յստակ գործելաոճով արտակարգ արձագանգում, մշակութային պահպանում եւ կրթութեան շարունակականութիւն: Ներդրումային հիմնադրամ մը կրնայ համաշխարհային հայութեան ներդրումները ուղղել Հալէպի, Պէյրութի եւ այլ վտանգուած կեդրոններու վերակառուցման: Այս բոլորը ՀՅԴ-ն կը դիրքաւորեն ոչ թէ իբրեւ անցեալի պաշտպան, այլ` իբրեւ ապագայի ճարտարապետ:

Հայաստանի Դերը` հակադրութենէն Դէպի Պատասխանատուութիւն. Հայաստանի նոր քաղաքական գիծը` Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի հետ կարգաւորման ուղղութեամբ, խորացուցած է սփիւռք-հայրենիք անվստահութեան ճեղքը: Սփիւռքի մեծ մասը այդ գործընթացը կը դիտէ իբրեւ պատմական արդարութեան ուրացում, մինչդեռ Հայաստանի իշխանութիւնները զայն կը ներկայացնեն իբրեւ իրապաշտ քայլ` կայունութեան եւ գոյատեւման համար:

Այս հակադրութիւնը կրնայ խոչընդոտել Միջին Արեւելքի հայկական համայնքներու պաշտպանութիւնը: Սակայն ճգնաժամը նաեւ կարելիութիւն մը կը ստեղծէ: Հոս կը ծագի հետեւեալ հարցումը. ի՞նչ միջոցներ կրնան ապահովել համակարգուած գործակցութիւն Հայաստանի, սփիւռքի եւ միջազգային դաշնակիցներու միջեւ` Միջին Արեւելքի վտանգուած հայկական կեդրոններու պաշտպանութեան համար:

Հայաստանի եւ սփիւռքի յարաբերութիւնները պէտք է վերաձեւաւորուին ոչ թէ զգացական կամ գաղափարական հենքով, այլ` ռազմավարական իրապաշտութեամբ: Հայաստանը պէտք է ընդունի, որ սփիւռքեան համայնքները կը դիմագրաւեն անմիջական սպառնալիքներ, եւ իրենց պաշտպանութիւնը անբաժանելի է համահայկական պատասխանատուութենէն:

Արդիւնաւէտ մօտեցումը կը պահանջէ, որ Հայաստանը միջազգային հարթակներու (ՄԱԿ, UNESCO) վրայ յաճախ բարձրացնէ փոքրամասնութիւններու պաշտպանութեան հարցերը` անոնց տալով մշակութային եւ մարդկային իրաւունքներու բնոյթ:

Եզրակացութիւն` Դիմացկունութեան Նոր Հիմնադրամ. Միջին Արեւելքի հայկական համայնքներու ճակատագիրը չի կրնար այլեւս կախեալ մնալ պատմական յիշողութենէն: Անիկա կը պահանջէ` յստակ ռազմավարութիւն, կառոյցներու վերակազմաւորում եւ համահայկական հասունութիւն: ՀՅԴ-ն իր պատմական օրինականութեամբ եւ կազմակերպչական կարողութիւններով ունի բացառիկ դիրք` առաջնորդելու այս վերակերտումը:

Հայաստանը, իր կարգաւորուող արտաքին յարաբերութիւններով, պէտք է գործէ ոչ միայն իբրեւ պետութիւն, այլ նաեւ` իբրեւ համահայկական պատասխանատուութիւն կրող ուժ: Իսկ սփիւռքը պէտք է վերածուի քաղաքացիական կազմակերպուածութեան, որ կը միացնէ բազմազան փորձառութիւններ եւ կարողութիւններ:

Այս պահը ճգնաժամային է, բայց նաեւ` հնարաւորութիւն: Եթէ հայկական քաղաքական եւ համայնքային ուժերը համադրեն իրենց կարողութիւնները, վերանային գործելաոճը եւ գործեն համերաշխ, ապա հայկական ներկայութիւնը Միջին Արեւելքի մէջ կրնայ ոչ միայն գոյատեւել, այլ դառնալ նոր տեսլականի օրինակ` հիմնուած ճկունութեան, համագործակցութեան եւ ռազմավարական իմաստութեան վրայ:

Հայկական կեանքը այս տարածաշրջանին մէջ արժանի է ոչ միայն յիշուելու, այլ` պաշտպանուելու, վերակերտուելու եւ շարունակուելու: Ժամանակը չէ սպասելու: Ժամանակը գործելու է», - գրել է Վերա Եագուպեանը: