Զեկույց. Փաշինյանի քաղաքականությունը կարող է ռիսկեր ստեղծել ժամանակակից հայկական պետականության գոյության համար

Արմինֆո. Եթե Հայաստանի կառավարությունը Ռուսաստանի հետ դաշնակցային հարաբերությունների վերջնական խզմանն ուղղված էլ ավելի էական քայլեր ձեռնարկի, դա հազիվ թե էական օգուտներ բերի, նույնիսկ, կարճաժամկետ հեռանկարում, բայց արդեն միջնաժամկետ հեռանկարում կարող է ռազմավարական ռիսկեր ստեղծել Հայաստանի ազգային անվտանգության և ժամանակակից հայկական պետականության գոյության համար: Այդ մասին ասվում է Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Պրիմակովի անվան Համաշխարհային տնտեսության եւ միջազգային հարաբերությունների ազգային հետազոտական ինստիտուտի "Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը խաչմերուկում. բազմավեկտորության ճգնաժամ" վերլուծական զեկույցում։

Դրա հեղինակները նշում են, որ Հայաստանի աշխարհաքաղաքական հակառակորդների վճռական գործողությունների հավանականության թերագնահատումը, ինչպես նաև Եվրոպական միության և ՆԱՏՕ-ի ՝ նրա անվտանգությունն ապահովելու կարողության վերագնահատումը, զուգորդված նման որոշումների սոցիալ-տնտեսական հետևանքների լիակատար անտեսմամբ, կարող է հանգեցնել ամենաճակատագրական հետևանքների: "Սեփական պատմամշակութային ժառանգության և Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների բազմադարյա դրական փորձի հիման վրա հետագա զարգացման օգտին ընտրությունը կարող է Հայաստանի Հանրապետության համար բացել ինքնիշխանության պահպանման, միջազգային - քաղաքական սուբյեկտայնության, անվտանգության ապահովման և բարգավաճ ու անվտանգ Եվրասիայի կառուցմանը ակտիվ մասնակցության հեռանկարը: Ռուսաստանի համար ձեռնտու չէ Հայաստանի հետ հարաբերությունների հետագա վատթարացումը, սակայն նրա շահերին չի համապատասխանում նաև ՀԱՊԿ-ի գործունեությունը բոլոր ուղղություններով սաբոտաժի ենթարկելու և "սառեցված" մասնակցի կողմից դրա հետագա վարկաբեկման ներկա իրավիճակի պահպանումը։ Հայաստանի ղեկավարությունը սկսեց դադարեցնել հարաբերությունները Ռուսաստանի և ՀԱՊԿ-ի հետ քաղաքական և ռազմատեխնիկական ոլորտում և ամեն կերպ զարգացնել գործընկերությունը ԱՄՆ-ի, ԵՄ-ի և ՆԱՏՕ-ի հետ՝ 2022 թվականից: 2023 թվականի մարտին ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ ՀԱՊԿ-ն ինքը "կամա թե ակամա դուրս է գալիս հանրապետությունից"։ Այնուհետև Հայաստանի կառավարությունը հրաժարվեց երկրում անցկացնել կազմակերպության՝ ավելի վաղ նախատեսված զորավարժությունները ։ Երևանը չի օգտագործել հայկական քվոտան ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղարի տեղակալի պաշտոնը զբաղեցնելու համար և հետ է կանչել կազմակերպությունում ՀՀ ներկայացուցչին։ 2023թ. նոյեմբերի 24-ին Հայաստանն առաջին անգամ չմասնակցեց ՀԱՊԿ ամենամյա գագաթնաժողովին ։ Հետագայում հայկական ղեկավարությունը սկսեց բոյկոտել կազմակերպության բոլոր միջոցառումները։ 2024 թվականի փետրվարին Փաշինյանը պաշտոնապես հայտարարեց ՀԱՊԿ-ին Հայաստանի անդամակցությունը "սառեցնելու" մասին ։ Կազմակերպություն վերադառնալու պայման է դարձել 2022-2023 թվականներին տեղի ունեցած սահմանային միջադեպերի ընթացքում Ադրբեջանի ՝ որպես "ագրեսորի" գործողությունները միանշանակ դատապարտելու և Հայաստանի ՝ որպես "ագրեսիայի զոհի" նկատմամբ իր դաշնակցային պարտքն ամբողջությամբ կատարելու պահանջը։ Փաշինյանի կառավարության նման ընթացքն ակնհայտորեն նախատեսված էր ներքին քաղաքական-քարոզչական խնդիրների լուծման համար.Երևանում շատ լավ հասկանում էին, որ բացի Ռուսաստանից, ՀԱՊԿ - ի մեջ մտնում են նաև այլ պետություններ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի Ադրբեջանի հետ առևտրատնտեսական և քաղաքական կապերի իր պատմությունը ։ Բայց նույնիսկ այդ պայմաններում ՀԱՊԿ - ը հանդես է եկել իրավիճակի կարգավորմանն ուղղված միջոցառումների վերաբերյալ մի շարք առաջարկություններով ՝ սահման ՀԱՊԿ դիտորդական առաքելություններ ուղարկելը, Երևանի և Բաքվի միջև բանակցություններում միջնորդությունը ։ Սակայն այդ առաջարկներն էլ մերժվեցին Հայաստանի ղեկավարության կողմից ։ Ռուսաստանի հետ ռազմատեխնիկական և անվտանգության ոլորտում համագործակցությունը նույնպես նվազագույնի է հասցվել", - նշվում է զեկույցում։

Դրա հեղինակները նշում են, որ ՀԱՊԿ կանոնադրությունը չի նախատեսում անդամ պետություններից մեկի կամքով կազմակերպության անդամակցության "սառեցում": Միջոցառումներին մասնակցության դադարեցումը, ղեկավար մարմինների աշխատանքի բոյկոտը և Հայաստանի կողմից ՀԱՊԿ ֆինանսավորման դադարեցումը խախտում են կազմակերպության կանոնադրությունը: Հոդված 19-ը ամրագրում է անդամ պետությունների ՝ կազմակերպությունից դուրս գալու իրավունքը եւ սահմանում է դրա ձեւակերպման հետեւյալ կարգը.  դուրս գալու մասին պաշտոնական ծանուցում ՝ դուրս գալու օրվանից ոչ ուշ, քան 6 ամիս առաջ, կազմակերպության շրջանակներում իրենց պարտավորությունների կարգավորում եւ ՀԱՊԿ Հավաքական անվտանգության խորհրդի կողմից անդամության դադարեցման հաստատում։ 20-րդ հոդվածը նախատեսում է, որ անդամ պետության կողմից ՀԱՊԿ կանոնադրության դրույթների, խորհրդի որոշումների և կազմակերպության այլ մարմինների որոշումների չկատարման դեպքում խորհուրդը կարող է որոշում ընդունել նրա մասնակցությունը կասեցնելու կամ ՀԱՊԿ-ից հեռացնելու մասին: "Երկար ժամանակ իրավիճակը շարունակում է անորոշ մնալ. Ռուսաստանի ղեկավարությունը և ՀԱՊԿ ներկայացուցիչներն իրենց պաշտոնական հայտարարություններում շարունակում են Հայաստանին դիտարկել որպես լիիրավ անդամ, սակայն կոչ են անում նրա ղեկավարությանը կատարել իր "վերջնական ընտրությունը" կազմակերպության անդամակցությունը պահպանելու կամ դուրս գալու վերաբերյալ: 2024 թվականի հունիսին ՀՀ ԱԳ նախարար Արարատ Միրզոյանը հայտարարել էր ԱՄՆ-ի հետ Հայաստանի հարաբերությունները "ռազմավարական գործընկերության" մակարդակի զարգացման մասին ։ Իսկ 2025 թվականի հունվարի 14-ին նա և ԱՄՆ պետքարտուղար Էնթոնի Բլինքենը ստորագրել են ԱՄՆ-Հայաստան ռազմավարական գործընկերության խարտիան ։ Նման փաստաթուղթ ԱՄՆ-ն արդեն ստորագրել Է Վրաստանի (2009թ.) և Ուկրաինայի (2021թ.) հետ ։ Վրաստանն այս համաձայնագիրը կնքել է 2009 թվականի հունվարին ՝ Միխեիլ Սաակաշվիլիի վարչակազմի ՝ Ռուսաստանի հետ դիմակայության գագաթնակետին, 2008 թվականի օգոստոսի հնգօրյա պատերազմից հետո: Կիևը, որը նման համաձայնագիր է ստորագրել 2021 թվականին, վաղուց վարում էր բացահայտ հակառուսական քաղաքականություն ։ Իսկ Հայաստանը պաշտոնապես մնում է Ռուսաստանի դաշնակիցը ՝ ոչ միայն ՀԱՊԿ շրջանակներում, այլև 1997թ. օգոստոսի 29-ի բարեկամության և փոխադարձ օգնության մասին պայմանագրի պայմաններով ։ Մինչդեռ Խարտիան Երևանին անվտանգության էական երաշխիքներ չի տալիս և սահմանափակվում է շփումները շարունակելու, կրթական ծրագրերին հայ զինվորականների մասնակցությունը ապահովելու խոստումներով և այլն: Այս փաստաթղթի ստորագրումը ԱՄՆ հեռացող վարչակազմի և Հայաստանի ներկայիս կառավարության համար առաջին հերթին քաղաքական-գաղափարական նշանակություն ուներ: Դոնալդ Թրամփի վարչակազմը կարող է նոր մոտեցումներ ձևակերպել Հարավային Կովկասում և Ռուսաստանի հետ հարաբերություններում ։ Հասկանալով դա ՝ Փաշինյանի կառավարությունը նախընտրեց Հայաստանի բնակչությանը ցույց տալ, որ Ռուսաստանի և ՀԱՊԿ - ի փոխարեն գտել է անվտանգության նոր պոտենցիալ երաշխավորներ ՝ ի դեմս ԱՄՆ-ի և ՆԱՏՕ-ի", - ասվում է զեկույցում։

Մինչդեռ, շարունակել են հեղինակները, Եվրամիության եւ ՆԱՏՕ-ի երկրների դիրքորոշումները հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների վերաբերյալ զգալիորեն տարբերվում են, ինչի մասին չեն սիրում հիշատակել Երեւանում: ԵՄ և դաշինքի անդամ 9 պետություններ (Հունգարիա, Լատվիա, Լիտվա, Ռումինիա, Լեհաստան, Բուլղարիա, Սլովակիա, Չեխիա և Իտալիա) աջակցություն են հայտնում Բաքվի քաղաքականությանը և Ադրբեջանի հետ ռազմավարական գործընկերության վերաբերյալ փաստաթղթեր են ստորագրել: Միայն ԵՄ երեք պետություններ (Ֆրանսիա, Հունաստան, Կիպրոս), որոնք Ադրբեջանի դիրքորոշումներն ու գործողությունները կապում են Թուրքիայի շահերի հետ, աջակցում են հայկական բանակի վերազինմանը և ցույց են տալիս Հայաստանին քաղաքականապես աջակցելու պատրաստակամություն: Սակայն ակնհայտ է, որ այդ պետությունները, հայ-ադրբեջանական ուղղակի ռազմական բախման դեպքում, չեն կարող հանդես գալ որպես Հայաստանի անվտանգության հուսալի երաշխավորներ ։ Նրանց գործողությունները միայն համոզում են Անկարային ու Բաքվին, որ "հայկական խնդիրը" կարող է ուժային ճանապարհով լուծել բարենպաստ իրավիճակի առկայության դեպքում ։ Դրա նախադրյալները կարող են ստեղծվել արդեն առաջիկա տարիներին՝ ՀԱՊԿ - ից պաշտոնապես դուրս գալու և Հայաստանում ռուսական ռազմական ներկայության վերացման դեպքում", - ասված Է փաստաթղթում ։