Երեքշաբթի, 27 Հոկտեմբերի 2026 20:44

ԱրմԻնֆո։Մշակույթի պատվավոր դեսպանին «պատվով» և «մշակութայնորեն» ճանապարհեցին

 

Ռուսաստանի ՆԳՆ-ն, ընդունելով տեխնիկական սխալը, պաշտոնապես չեղարկել էր հայ գրող, լրագրող, դերասան և ռեժիսոր Ռուբեն Փաշինյանի մուտքի սահմանափակումը։ Սակայն հոկտեմբերի 23-ին Շերեմետևո օդանավակայանում նրան չթողեցին անցնել սահմանը։

 

Արդյունքում գրական մրցանակի, պատվավոր դիպլոմի հանձնման և ֆիլմի պրեմիերայի հետ կապված ուղևորությունն ավարտվեց տասը ժամ սպասելով և Հայաստան վերադառնալով։ Այն պատմությունը, թե ինչպես երկու պետական գերատեսչություններ կարողացան չնկատել միմյանց որոշումները, Փաշինյանը հրապարակել է իր Facebook-յան էջում։

 

Այս պատմության մեջ կա այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ է լավ դրամատուրգիայի համար՝ սխալ մեղադրանք, սխալի պաշտոնական ուղղում, վեհ նպատակով ուղևորություն և ավարտ, որում հերոսը բացահայտում է, որ պետական տրամաբանությունը երբեմն զարգանում է աբսուրդի թատրոնի օրենքներով։

 

Միայն թե այս ներկայացման տոմսը նա գնել էր սեփական միջոցներով։

 

Ռուբեն Փաշինյանը հայկական մշակութային շրջանակներում լավ հայտնի գործիչ է, սակայն նրա գործունեությունը վաղուց դուրս է եկել ազգային լսարանի սահմաններից։ Լինելով գրող, լրագրող, դերասան և ռեժիսոր՝ նա երկար տարիներ Հայաստանում, Վրաստանում և Ռուսաստանում կազմակերպում է գրքերի շնորհանդեսներ, ֆիլմերի ցուցադրություններ, ստեղծագործական հանդիպումներ և մշակութային միջոցառումներ։ Ընդ որում, խոսքը ոչ միայն հայկական սփյուռքի ներսում անցկացվող հանդիպումների մասին է. նրա նախագծերը դառնում են տարբեր մշակույթների ներկայացուցիչների շփման հարթակ։

 

Այսօր նման գործունեությունն ընդունված է անվանել միջմշակութային երկխոսություն։ Տերմինը ազդեցիկ է հնչում, թեև դրա հետևում հաճախ բավական պարզ բան է թաքնված. մարդիկ հանդիպում են, զրուցում, ֆիլմեր դիտում, գրքեր կարդում և բացահայտում, որ իրենց միջև ընդհանրություններն ավելի շատ են, քան ընդունված է կարծել։

 

Փաշինյանը դրանով զբաղվում է ոչ առաջին տարին։ Եվ, ինչպես պարզվեց, նույնիսկ լիովին բարեգործական մշակութային գործունեությունը չի երաշխավորում, որ մի օր դրա կազմակերպիչը ստիպված չի լինի բախվել բյուրոկրատական մի սյուժեի, որում ողջախոհությունը երկրորդական կերպար է դառնում։

 

Մրցանակ, որը ստիպված եղավ ստանալ հեռակա կարգով

 

Ռուբեն Փաշինյանի հարաբերությունները ռուսական գրական միջավայրի հետ ձևավորվել էին ներկայիս պատմությունից շատ առաջ։ 2018 թվականին նա դարձավ Հայաստանի առաջին քաղաքացին, որն արժանացավ «Ռուսաստանի ոսկե փետուր» միջազգային գրական մրցույթի ոսկե մրցանակին։ Մրցանակը նա ստացավ հայտնի գրող Բելլա Էրիվանի հետ միասին։

 

Հետագայում նրա ստեղծագործական կենսագրության մեջ հայտնվեցին «Առաջին տպագրիչ Իվան Ֆյոդորով» մեդալը՝ «Հետադարձ հայացք» ժողովածուի համար, Իվան Բունինի անվան գրական մեդալը, «Ռուսաստանի աշխատանքային արիություն» հասարակական կազմակերպության մրցանակը՝ «Խառնաշփոթ» ժողովածուի համար, «Գրչի շնաձուկ» դիպլոմը, ինչպես նաև Լազարյանների տան մեդալը, որը հանձնվել էր Ռուսաստանում ՀՀ դեսպանության Մշակույթի կենտրոնի կողմից, և այլն։

 

Այս տարի Փաշինյանը կրկին հայտնվեց «Ռուսաստանի ոսկե փետուր» մրցույթի մրցանակակիրների թվում։ Նրա «Արուջի» պիեսն արժանացավ «Ոսկե բու» մրցանակին՝ ամենախելացի ստեղծագործության համար։ Բացի այդ, գրողին նախատեսվում էր պարգևատրել «Մշակույթի դեսպան» պատվավոր դիպլոմով՝ երկարամյա մշակութային և հասարակական գործունեության համար։

 

«Արուջիի» հիմքում ընկած է մի պատմություն, որի մասին քչերը գիտեն անգամ նրանք, ովքեր հետաքրքրվում են հայոց պատմությամբ։ 1899 թվականին ռուս իրավաբան Նիկոլայ Պլատոնովիչ Կարաբչևսկին, որը ծագումով թուրքական ընտանիքից էր, հանդես եկավ հայ Կիրկոր Գյուլգուլյանի պաշտպանության օգտին։ Վերջինս վրեժ էր լուծել Հասանից, որին մեղավոր էր համարում իր ընտանիքի ոչնչացման և Բայբուրթի շրջանում հայերի զանգվածային սպանությունների համար։ Գյուլգուլյանն արդարացվեց։

 

Այս դատավարությունը տեղի էր ունեցել Սողոմոն Թեյլերյանի գործից շատ առաջ։ Թեյլերյանը Հայոց ցեղասպանությունից հետո արդարության համար պայքարի ամենահայտնի խորհրդանիշներից մեկը դարձավ։ Փաշինյանն անդրադարձել էր պատմության քիչ հայտնի էջին՝ այն վերածելով գրական ստեղծագործության, որը գրավել էր ռուսական մրցույթի ուշադրությունը։

 

Աշնանը նախատեսվում էր նշել այս աշխատանքը և հեղինակին հանձնել պատվավոր դիպլոմ։ Միաժամանակ նախատեսվում էր Փաշինյանի «Հարցազրույց առանց կրճատումների» ֆիլմի պրեմիերան՝ հոկտեմբերի 25-ին Ռուսաստանում Հայաստանի Հանրապետության դեսպանությանը կից Մշակույթի կենտրոնում։ Մոսկվայում պետք է կայանային նաև ստեղծագործական հանդիպումներ։

 

Բոլոր միջոցառումները նախատեսված էին Փաշինյանին սովորական ձևաչափով՝ հանդիսատեսի համար անվճար, ընկերների, համախոհների և հովանավորների աջակցությամբ։ Մեկը օգնում էր տոմսերի հարցում, մյուսը տրամադրում էր կացարան, երրորդը զբաղվում էր կազմակերպչական աշխատանքով կամ պաստառի ձևավորմամբ։ Այդպես տարիներ շարունակ գոյություն ունի անկախ մշակութային գործունեությունը, որը մեծ բյուջեներ չունի, փոխարենը ունի մարդիկ, որոնց այն իսկապես անհրաժեշտ է։

 

Բայց այս անգամ գործը չհասավ հանդիսատեսին։

 

Ինըսուն օր, որոնք չեն եղել

 

Ինչպես պատմում է Փաշինյանը, Ռուսաստանի մուտքի նկատմամբ իր հանդեպ սահմանված սահմանափակումների մասին նա պատահաբար իմացել էր՝ RuID էլեկտրոնային համակարգը լրացնելիս, որը նախատեսված է օտարերկրյա քաղաքացիների մուտքի մասին նախնական ծանուցման համար։

Սահմանափակման պատճառը, ըստ նրա ունեցած տեղեկությունների, Ռուսաստանում գտնվելու թույլատրելի ժամկետի ենթադրյալ գերազանցումն էր՝ սահմանված ժամանակահատվածում 90 օր։

 

Փաշինյանը պնդում է, որ մեկ ուղևորության ընթացքում երբեք Ռուսաստանում երկու շաբաթից ավելի չի գտնվել, և նրա՝ փաստացի գտնվելու ժամկետները չէին կարող կազմել նշված խախտումը։ Նրա կարծիքով՝ սահմանափակումը առաջացել էր տեխնիկական սխալի հետևանքով։

Տեղի ունեցածի հանգամանքները պարզելու փորձերը վերածվեցին առանձին փորձության։ Գրողի խոսքով՝ ռուսական գերատեսչությունների կայքերը Հայաստանից հաճախ չէին բացվում, իսկ համապատասխան ծառայություններին զանգահարել չէր հաջողվում։ Մի քանի օր շարունակ նա փորձում էր գտնել կապի աշխատող ուղի՝ բացատրություն ստանալու և որոշման վերանայմանը հասնելու համար։

 

Ի վերջո նրան հաջողվեց դիմումն ուղարկել Ռուսաստանի ՆԳՆ էլեկտրոնային ընդունարանի միջոցով։ Նամակին կցվել էին մուտքի և ելքի ամսաթվերը հաստատող փաստաթղթեր։

 

Պատասխանը հուսադրող էր. ՆԳՆ-ն ընդունեց սխալը և Փաշինյանին տեղեկացրեց սահմանափակումների վերացման մասին։ Համապատասխան նամակը թվագրված էր հոկտեմբերի 14-ով։ Դրանում նշված տեղեկությունների համաձայն՝ տվյալները բազաներում պետք է թարմացվեին յոթ օրվա ընթացքում։

 

Թվում էր՝ պատմությունը երջանիկ հանգուցալուծում է ստացել։ Սխալը հայտնաբերվել էր, որոշումը չեղարկվել էր, և պետական մեքենան, թեկուզ ոչ անմիջապես, ուղղել էր սեփական վրիպումը։

 

Մնում էր միայն տոմս գնել և մեկնել Մոսկվա։

 

Պետությունը, որն ինքն իրեն չհասցրեց տեղեկացնել

 

Փաշինյանը տոմս գնեց՝ ակնկալելով մասնակցել պարգևատրման արարողությանը, և ժամանեց Շերեմետևո օդանավակայան։ Հենց այստեղ պարզվեց, որ սահմանափակումների պաշտոնական չեղարկումը չի նշանակում դրանց հետ կապված բոլոր տհաճությունների ավտոմատ դադարեցում։ Փաշինյանի խոսքով՝ Ռուսաստանի ԱԴԾ սահմանապահ ծառայությունը տեղեկություն չուներ մուտքի սահմանափակման վերացման մասին։ Չնայած ներկայացված փաստաթղթերին և բացատրություններին՝ նրան մերժեցին մուտքը։ Այսպիսով, մեկ գերատեսչության որոշումը, որը պետք է վերացներ խոչընդոտը, չօգնեց այն իրավիճակում, երբ մեկ այլ գերատեսչություն շարունակում էր գործել՝ ելնելով նախկին տեղեկություններից։

 

Իր դիմումում Փաշինյանը տեղի ունեցածը նկարագրում է որպես միջգերատեսչական խառնաշփոթ, որի հետևանքների համար ստիպված եղավ վճարել ինքը՝ բառացի և փոխաբերական իմաստով։

 

«ՆԳՆ-ն պաշտոնապես հայտնում է Ռուսաստանում իմ մուտքի սահմանափակումների վերացման մասին։ Ես ստանում եմ համապատասխան նամակը։ Ժամանում եմ օդանավակայան, փորձում եմ բացատրել իրավիճակը, կամուրջներ կառուցել, ներկայացնում եմ փաստաթղթերը։ Բայց ամեն ինչ ապարդյուն է», — գրում է նա։

 

Մի քանի ժամ սպասելուց հետո, նրա խոսքով, իրեն հայտնել են, որ հետադարձ տոմսը իրենք կգնեն։ Սակայն, երբ պարզվել է, որ նա արդեն ունի հետադարձ չվերթի տոմս, ուղարկելու նախնական տարբերակը փոխվել է։ Արդյունքում Փաշինյանը ստիպված է եղել օգտվել սեփական տոմսից։ Օդանավակայանում նա անցկացրել է մոտ ութ ժամ, որից հետո նրան ուղարկել են обратно Հայաստան։

 

Գրողն առանձին ուշադրություն է դարձնում սպասման պայմաններին։ Նա պնդում է, որ աշխատակիցներին զգուշացրել էր սրտի և անոթների հետ կապված խնդիրների մասին, սակայն ստիպված էր գիշերն անցկացնել գրեթե առանց նորմալ հանգստանալու հնարավորության։ Ոչ պակաս վրդովմունք է առաջացրել ինքնաթիռի 35A նստատեղը, որը նա նկարագրում է որպես չափազանց անհարմար և նեղ։

 

Այնուամենայնիվ, եթե պատմության առաջին մասը վարչական դրամա է հիշեցնում, ապա երկրորդն արդեն ստանում է երգիծական ներկայացման գծեր։ Մարդուն պաշտոնապես հայտնել էին, որ մուտքի համար այլևս խոչընդոտներ չկան։ Նա հավատացել էր փաստաթղթին, գնել տոմս և ժամանել։ Իսկ հետո հայտնվել էր մի իրավիճակում, երբ ներկայացված թուղթը չէր կարողացել համակարգին համոզել, որ համակարգն ինքն էր փոխել իր որոշումը։ Կարելի է ասել, որ պետությունը չէր հասցրել ինքն իրեն հաղորդել սեփական նորությունները։ Երկիր մուտքի սահմանափակումների չեղարկման մասին թուղթը ձեռքին պահող մարդուն «շախմատի ձիու և մորեխի ինչ-որ հիբրիդի» դիրքով (մեջբերում է Փաշինյանը) ճանապարհում են հետդարձի ճանապարհով։

 

Մշակույթի դեսպանին, որին ուղարկեցին ոչ այնտեղ

 

«Մշակույթի դեսպանին ուղարկեցին։ Միայն թե բոլորովին ոչ այնտեղ, ուր նա պատրաստվում էր մեկնել», — դառը հեգնանքով նկատում է Փաշինյանը հրապարակման մեջ։

 

Այս արտահայտությունը կարող էր դառնալ ամբողջ պատմության վերնագիրը։ Դրանում կա և՛ աբսուրդ, և՛ մարդկային վիրավորանք, և՛ այն առանձնահատուկ հեգնանքը, որն առաջանում է, երբ իրականությունը սկսում է ինքն իրեն ծաղրել։

 

«Մուտքի մերժում» չոր ձևակերպման հետևում մնացին ձախողված արարողությունը, գրական ստեղծագործության համար նախատեսված մրցանակը, պատվավոր դիպլոմը, ֆիլմի պրեմիերան և ծրագրված հանդիպումները։ Մնացին նաև այն հանդիսատեսները, որոնք պատրաստվում էին ներկա գտնվել միջոցառումներին, և մարդիկ, ովքեր օգնել էին կազմակերպել ուղևորությունը։

 

Անկախ հեղինակի համար նման ծրագրի չեղարկումը պարզապես օրացույցի փոփոխություն չէ։ Դա ամիսների նախապատրաստություն է, պայմանավորվածություններ և աշխատանք, որը հնարավոր չէ մեկ կոճակի սեղմումով հետաձգել։

 

Հատկապես ցավալի է, որ ուղևորությունը կապված էր ոչ թե առևտրային նախագծի կամ մասնավոր զվարճանքի, այլ հանրության համար բաց մշակութային միջոցառումների հետ։ Փաշինյանն ընդգծում է, որ նման հանդիպումները տարիներ շարունակ կազմակերպվում են հասարակական հիմունքներով՝ ընկերների և բարերարների աջակցության շնորհիվ։

 

«Ցանկանում եմ ներողություն խնդրել բոլոր նրանցից, ովքեր նախատեսում էին գալ պրեմիերային, հանդիպել ինձ հետ։ Շատ ցավում եմ, որ ինձնից անկախ հանգամանքները խախտեցին ձեր ծրագրերը», — գրում է նա։

 

Միևնույն ժամանակ գրողը չի պնդում, որ պետական մարմինները չպետք է վերահսկեն օտարերկրացիների մուտքը։ Նրա բողոքը այլ բանի մասին է. եթե գերատեսչությունը պաշտոնապես չեղարկել է սահմանափակումը, ինչո՞ւ համապատասխան փաստաթուղթ ունեցող մարդը, այնուամենայնիվ, չի կարող հատել սահմանը։ Եվ ինչո՞ւ սխալի գինը ամբողջությամբ պետք է վճարի նա, ով այն չի գործել։ Եվ ո՞վ է փոխհատուցելու նյութական և բարոյական վնասը։

 

Օրենքի և ողջախոհության միջև

 

Իր հրապարակման վերջում Փաշինյանը հայտնում է, որ առաջիկա տարիներին չի նախատեսում մեկնել Ռուսաստան։ Նրա խոսքով՝ խոսքն արդեն ոչ այնքան նախկինում մինչև 2028 թվականը գործող ֆորմալ սահմանափակման, որքան հենց ընթացակարգի նկատմամբ վստահության կորստի մասին է։

«Անհնար է պլանավորել աշխատանքը, հանդիպումներն ու միջոցառումները, երբ անգամ պետական գերատեսչության պաշտոնական որոշումը չի երաշխավորում, որ քեզ երկիր կթողնեն», — նշում է նա։

 

Սա, թերևս, պատմության ամենալուրջ մասն է։ Սխալը կարելի է ուղղել։ Փաստաթուղթը կարելի է վերաձևակերպել, տվյալների բազան՝ թարմացնել, տոմսը՝ նորից գնել։ Շատ ավելի դժվար է վերականգնել այն մարդու վստահությունը, որը կատարել է բոլոր հրահանգները, դիմել պաշտոնական մարմիններին, ստացել դրական պատասխան և, միևնույն է, հայտնվել դռնից դուրս։

 

Փաշինյանի երկրորդ հրապարակումն արդեն նվիրված է ոչ այնքան բուն մերժմանը, որքան վերադարձի հանգամանքներին։ Այստեղ հեգնությունն ավելի սուր է դառնում. հեղինակը նկարագրում է հարկադրված թռիչքը, անհարմար նստատեղը և վերաբերմունքը, որը, նրա կարծիքով, հաշվի չէր առնում ո՛չ նրա առողջական վիճակը, ո՛չ էլ տեղի ունեցածի բնույթը։

 

Կարելի է վիճել առանձին հուզական գնահատականների շուրջ, սակայն գլխավոր հարցը մնում է միանգամայն հստակ։ Եթե պետական մի գերատեսչություն պաշտոնապես չեղարկում է սահմանափակումը, իսկ մյուսը շարունակում է կիրառել դրա հետևանքները, ո՞վ է պատասխանատու այն բանի համար, որ որոշումը ժամանակին չի կատարվել։ Ո՞վ պետք է փոխհատուցի մարդուն նրա ծախսերի և խափանված ծրագրերի համար։ Եվ կա՞ արդյոք մեխանիզմ, որը թույլ կտա նման իրավիճակն օպերատիվ կերպով լուծել անմիջապես սահմանին։

 

Այս հարցերի պատասխանները հրապարակված նյութերում առայժմ չկան։ Չեն ներկայացվել նաև ռուսական գերատեսչությունների առանձին պարզաբանումները մուտքի մերժման հանգամանքների վերաբերյալ։ Ուստի ծառայությունների գործողությունների անհամաձայնության պատճառները և տեղի ունեցածի հնարավոր իրավական հետևանքները լրացուցիչ պարզաբանման կարիք ունեն։

 

Բայց պատմությունն արդեն տեղի է ունեցել։ Եվ դրանում կա մի դետալ, որը դժվար է չնկատել. ամենախելացի ստեղծագործության համար մրցանակ ստացած մարդը չկարողացավ հասնել պարգևատրման արարողությանը մի սխալի պատճառով, որը պետական համակարգը, նրա խոսքով, սկզբում թույլ էր տվել, իսկ հետո չէր կարողացել ժամանակին ուղղել։

Գրականությունը սիրում է պարադոքսներ։ Պարզվում է՝ բյուրոկրատիան նույնպես։ Տարբերությունն այն է միայն, որ գրողը սովորաբար դրանք հորինում է ընթերցողի համար, իսկ բյուրոկրատական մեքենան երբեմն մարդուն առաջարկում է անձամբ վճարել սեփական սյուժեին մասնակցելու համար։

 

Ռուբեն Փաշինյանն իր հրապարակումն ավարտել է այն խոսքերով, որ կցանկանար օգտագործել մեկ ընդգրկուն և կտրուկ բառ, սակայն, հավանաբար, դա չի անի։ Նա առաջարկում է ընթերցողներին գուշակել ինքնուրույն։ Թերևս սա է տվյալ պատմության միակ որոշումը, որն առայժմ ոչ էլեկտրոնային ընդունարանի, ոչ էլ միջգերատեսչական համաձայնեցման կարիք չունի։

 

Ինչպե՞ս այստեղ չհիշել ասացվածքը. «Առանց թղթի դու միջատ ես, իսկ թղթով՝ մարդ»։ Բայց պարզվում է՝ սա էլ այդպես չէ. նույնիսկ թղթի առկայությունը միշտ չէ, որ երաշխավորում է մարդկային վերաբերմունք դրա տիրոջ նկատմամբ։ Ինչպե՞ս չհիշել Գորինի կերպարին. «Ժողովրդական լուրքը երբեք չի սխալվում... Ժողովրդական լուրքը նման ապուշության չէր հասնի»։