Արցախի մշակույթի նախկին նախարար․ Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանումն անցյալի հարց չէ, այլ՝ մարդու իրավունքների հարց

Արմինֆո.  Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանման հարցը ոչ թե անցյալի հարց է, այլ՝ մարդու իրավունքների: Այդ մասին սեպտեմբերի 23-ին "Արցախցիների սոցիալ-տնտեսական, իրավական խնդիրներն ու դրանց լուծումները" խորագրով լսումների ժամանակ հայտարարել է Արցախի մշակույթի նախկին նախարար Սերգեյ Շահվերդյանը։

Նա նշել է, որ բռնի տեղահանումից հետո արցախցիները կորցրել են ոչ միայն իրենց տներն ու ունեցվածքը, այլև այն մշակութային միջավայրը, որտեղ ձևավորվել են նրանց լեզուն, ավանդույթներն ու պատմական հիշողությունը: "Հենց այդ պատճառով արցախյան մշակութային ժառանգության պահպանման հարցը ոչ թե անցյալի, այլ մարդու իրավունքների հարց է։ Այդ հարցը չի կարող փակվել միայն բնակության վայրի կորստի պատճառով։ Ընդհակառակը, բռնի տեղահանման պայմաններում այդ իրավունքի պաշտպանության անհրաժեշտությունն ավելի հրատապ է դառնում", - նշել է Շահվերդյանը։

Նա հիշեցրել է, որ 2023 թվականի նոյեմբերին Հայաստանի կառավարությունը հաստատել է "Հայաստանի Հանրապետության մշակույթի պահպանման, զարգացման և հանրահռչակման 2023-2027 թվականների ռազմավարությունը" դրա իրականացման ծրագիրը։ Այդ ռազմավարության շրջանակներում, ինչպես հիշեցրել է Շահվերդյանը, որպես գերակա խնդիրներից մեկը, արձանագրվել է բռնի տեղահանված արցախցիների ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պաշտպանության և գույքագրման անհրաժեշտությունը: Շահվերդյանի խոսքով ՝ այդ պահին դա կարեւոր ճանաչում էր Հայաստանի կառավարության կողմից ։ "Սակայն, այսօր կարևոր է խոսել ոչ միայն այն մասին, թե ինչ պարտավորություններ է ստանձնել կառավարությունը, այլ նաև այն մասին, թե դրանցից որոնք են իրականացվել ։ Ցավոք, այդ ուղղությամբ ձեռքբերումների մասին այսօր խոսել չի կարելի", - նկատել է Արցախի նախկին նախարարը։

Այնուհետև նա հստակեցրել է, որ ինքնին ժառանգության գույքագրումը դեռ չի նշանակում դրա նկատմամբ իրավունքի իրացում։ Ինչպես պարզաբանել է Շահվերդյանը, եթե ժողովուրդը զրկվում է իր մշակութային ժառանգությունը ապագա սերունդներին փոխանցելու հնարավորությունից, ժողովրդի ժառանգությունն աստիճանաբար դադարում է գոյություն ունենալ՝ որպես կենդանի մշակույթ: "Հետևաբար, մեզ այսօր անհրաժեշտ է անցում կատարել առանձին օբյեկտների պահպանման քաղաքականությունից դեպի մշակութային իրավունքների պաշտպանության և սեփական մշակույթի վերարտադրության քաղաքականություն", - կարծում է Շահվերդյանը:

Այս առնչությամբ նա անդրադարձել է նաև կառավարության 2026-2031թթ.ծրագրին, որտեղ մշակույթը դիտարկվում է որպես ինքնության պահպանման առանցքային գործիքներից մեկը: Նրա կարծիքով՝ այստեղ կարևոր հարց է առաջանում. եթե մշակույթը դիտարկվում է որպես ինքնության պահպանման գործիք, ապա ինչպես պետք է այդ քաղաքականությունը աշխատի այն մարդկանց համար, ովքեր բռնի տեղահանման արդյունքում կորցրել են իրենց բնական մշակութային միջավայրը: Այս կապակցությամբ նա ուշադրություն է հրավիրել այն փաստի վրա, որ մշակութային իրավունքները գոյություն ունեցող ծրագրերի շրջանակներում առանձին գործիքակազմ չեն ստանում, չնայած այն հանգամանքին, որ մշակույթը հանդիսանում է այն միջավայրի ինքնուրույն բաղադրիչ, որտեղ ձևավորվում և պահպանվում է մարդու ինքնությունը:

Խոսելով այսօր ձեռնարկվելիք քայլերի մասին ՝ Շահվերդյանն ընդգծել է, որ արցախցիների մշակութային իրավունքները պետք է ընկալել ոչ թե որպես առանձին մարդասիրական ծրագիր, այլ որպես պետական քաղաքականության ուղղություններից մեկը: Մասնավորապես, նրա կարծիքով, կառավարության ծրագրում պետք է ներառվի Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանման և իրացման առանձին միջգերատեսչական բլոկ: "Երկրորդ՝ անհրաժեշտ է իրականացնել արդեն իրականացվող նախաձեռնությունների աուդիտ ։ Բացի այդ, պետք է մշակվի մշակութային ժառանգությունը հաջորդ սերունդներին փոխանցելու համակարգային ծրագիր ։ Խոսքը, մասնավորապես, կոնկրետ կրթական ծրագրերի ստեղծման մասին է ։ Եվս մեկ կարևոր քայլ պետք է լինի միասնական թվային ռեսուրսի ստեղծումը ։ Ընդ որում, սկզբունքորեն կարեւոր է, որ արցախցիներն իրենք մասնակցեն որոշումների կայացմանը, թե ինչպես պահպանել այդ ժառանգությունը եւ ում համար այն պետք է հասանելի լինի", - նշել է ԼՂՀ նախկին նախարարը։

Շահվերդյանը նաև ընդգծել է, որ արցախցիների մշակութային ժառանգությունը չպետք է հանգեցվի բացառապես հուշարձանների և նյութական օբյեկտների: Այն, ըստ նրա, ներառում է նաև բարբառը, ավանդույթները, խոհանոցը, սովորույթները և ոչ նյութական մշակույթի այլ տարրեր ։ Նրա խոսքով ՝ համակարգային գործողությունների բացակայության դեպքում արդեն հինգ-վեց տարի հետո այդ հարցերի լուծումը զգալիորեն կդժվարանա։ Այդ կապակցությամբ նա կոչ է արել խորհրդարանական վերահսկողություն սահմանել համապատասխան ծրագրերի իրականացման նկատմամբ։ "Մեր խնդիրն է այնպես անել, որ արցախցիների մշակութային ժառանգության մասին հիշողությունը շարունակի գոյություն ունենալ, զարգանալ և փոխանցվել հաջորդ սերունդներին", - եզրափակել է Շահվերդյանը: