ՀՀ նախկին արտգործնախարար. Երկրի մասնակցությունը ապագա անվտանգության ճարտարապետության ստեղծմանը այլևս դիվանագիտական ընտրություն չէ, այլ ռազմավարական անհրաժեշտություն

ԱրմԻնֆո. Ապագա անվտանգության ճարտարապետության ստեղծմանը Հայաստանի մասնակցությունը այլևս դիվանագիտական ընտրություն չէ, այլ ռազմավարական անհրաժեշտություն: Այս մասին ասվում է ՀՀ նախկին արտգործնախարար և Դիվանագետների համաՀայկական Խորհրդի հիմնադիր անդամ Արա Այվազյանի հոդվածում:

Նա նշել է, որ պետությունների պատմության մեջ կան ժամանակաշրջաններ, երբ մարտահրավերները չեն առաջանում մեկուսացված, այլ կազմում են միասնական ճգնաժամային միջավայր: Նման պահերին, ըստ նրա, բավարար չէ արձագանքել անհատական սպառնալիքներին. անհրաժեշտ է վերանայել երկրի տեղը փոփոխվող աշխարհում, սահմանել ազգային շահերը և մշակել երկարաժամկետ զարգացման ռազմավարություն: Այվազյանը կարծում է, որ Հայաստանն այսօր գտնվում է հենց նման իրավիճակում: «Ներքին քաղաքական բևեռացումը, տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռության փոփոխությունը և միջազգային կարգի խորը վերափոխումը այլևս անկախ գործընթացներ չեն»: «Դրանք փոխադարձաբար ամրապնդում են միմյանց և որոշում պետության կայունությունն ու գործունակությունը պահպանելու կարողությունը», - բացատրեց ՀՀ նախկին արտգործնախարարը։

Նրա խոսքով, երկիրն այժմ բախվում է երեք փոխկապակցված ռազմավարական ճգնաժամերի՝ ներքին կայունություն, տարածաշրջանային անվտանգություն և համաշխարհային կարգուկանոն։ Հայաստանի ներքին ճգնաժամը, ինչպես նշեց Դիվանագետների համաՀայկական Խորհրդի հիմնադիր անդամը, դեռևս չի վերաճել բաց քաղաքացիական բախման, սակայն քաղաքական բևեռացման մակարդակը լուրջ ռիսկեր է ներկայացնում պետության կայունության համար։ Այս առումով նա հիշեցրեց, որ ժողովրդավարական հասարակությունը ենթադրում է մրցակցություն տարբեր տեսակետների միջև։ Նրա խոսքով՝ խնդիրն առաջանում է, երբ անհետանում է ներկայիս քաղաքական պայքարից դուրս գտնվող հարցերի՝ անվտանգության, արտաքին քաղաքականության առաջնահերթությունների, պետական ինստիտուտների զարգացման և պետության ապագայի շուրջ նվազագույն կոնսենսուսը։

«Ներկայիս փուլի առանձնահատկությունը միայն քաղաքական դիմակայության մեջ չէ։ Վերջին տարիներին տարածաշրջանային իրականության մեջ տեղի ունեցած հիմնարար փոփոխություններից հետո մեր հասարակությունը չունի երկրի երկարաժամկետ զարգացման ռազմավարության միասնական տեսլական։ Եթե քաղաքական մրցակցությունը վերածվի հակառակորդին վերացնելու պայքարի, պետությունը աստիճանաբար կորցնում է ռազմավարական որոշումներ կայացնելու ունակությունը։ «Սոցիալական տնտեսության վատթարացման, պետական ինստիտուտների նկատմամբ վստահության անկման և հանրային դժգոհության աճի պայմաններում ներքին ճգնաժամը կարող է խորանալ՝ սպառնալիք ստեղծելով սոցիալական կայունության համար», - կարծում է Այվազյանը։

Այս առումով նա կոչ արեց ներքին կոնսոլիդացիան համարել ազգային անվտանգության հիմնական բաղադրիչ։ Այսպիսով, նա նշեց, որ Հայաստանը պետք է վերականգնի հիմնարար հարցերի շուրջ նվազագույն ազգային կոնսենսուսը. անկախության պահպանում, անվտանգության ապահովում, պետական ինստիտուտների ամրապնդում և երկարաժամկետ զարգացման պայմաններ ստեղծել։ Որովհետև, ինչպես նշեց նախկին արտգործնախարարը, առանց ներքին կայունության անհնար է ձևավորել արդյունավետ արտաքին քաղաքականություն։ ռազմավարություն։

Խոսելով տարածաշրջանային կարգի ճգնաժամի մասին՝ դիվանագետը նշել է, որ Հարավային Կովկասը չի ապրում քաղաքական փոփոխությունների ևս մեկ փուլ, այլ նոր տարածաշրջանային կարգի ձևավորման անցումային շրջան։ Այվազյանի խոսքով՝ փոխվում է ոչ միայն ռազմական և քաղաքական ուժերի հավասարակշռությունը, այլև տարածաշրջանային անվտանգության կազմակերպման սկզբունքները։ «Մինչդեռ մինչև վերջերս ուշադրության կենտրոնում էին առանձին հակամարտությունները, այսօր ի հայտ է գալիս տարածաշրջանային հարաբերությունների նոր համակարգ, որը կորոշի Հարավային Կովկասի ճակատագիրը առաջիկա տասնամյակների ընթացքում», - կարծում է նախկին նախարարը։

Նրա խոսքով՝ Ադրբեջանը ձգտում է ամրապնդել վերջին տարիների ձեռքբերումները՝ իր ռազմական առավելությունը վերածելով երկարաժամկետ քաղաքական ազդեցության և տարածաշրջանային նոր իրականության։ Այլ կերպ ասած, ինչպես բացատրեց Դիվանագետների համաՀայկական Խորհրդի հիմնադիր անդամը, այլևս խոսքը ոչ թե մեկ հակամարտության ավարտի, այլ տարածաշրջանային նոր հիերարխիայի ձևավորման մասին է։ «Թուրքիայի համար այս գործընթացները բացառիկ հնարավորություններ են ընձեռում իրականացնելու Մեծ Թուրանի դարավոր ռազմավարությունը՝ հաստատելով իր ազդեցությունը Հարավային Կովկասում։ Միևնույն ժամանակ, ընթացող փոփոխությունները ազդում են տարածաշրջանի մյուս հիմնական խաղացողների շահերի վրա։ Ռուսաստանի համար Հարավային Կովկասը շարունակում է մնալ ռազմավարական անվտանգության տարածքի մաս, որտեղ փոփոխվող տարածաշրջանային հավասարակշռությունները անմիջականորեն ազդում են նրա դիրքորոշման վրա ավելի լայն եվրասիական համատեքստում: «Իրանի համար հիմնարար նշանակություն ունի իր հյուսիսային սահմանների երկայնքով ռազմավարական կայունության պահպանումը և տարածաշրջանային այնպիսի կոնֆիգուրացիայի ձևավորումը կանխելը, որը կարող է խախտել շահերի առկա հավասարակշռությունը», - նշել է Այվազյանը:

Հետևաբար, ըստ նրա, սա այլևս միայն երկկողմանի հայ-ադրբեջանական բախման հարց չէ, այլ նոր տարածաշրջանային համակարգի ձևավորման, որում միահյուսված են բոլոր հիմնական մասնակիցների շահերը: Հենց այդ պատճառով, ինչպես նշել է նախկին նախարարը, ապագա կարգի կայունությունը չի կարող ապահովվել միայն մեկ կողմի առավելությամբ կամ ռազմաքաղաքական գերիշխանության տրամաբանությամբ:

«Հարավային Կովկասի ապագայի համար գլխավոր հարցը ոչ միայն այն է, թե որ պետությունը կունենա ավելի մեծ ազդեցություն, այլև այն սկզբունքները, որոնց վրա կկառուցվի նոր տարածաշրջանային կարգը»: «Արդյո՞ք այն հիմնված կլինի միայն գերիշխանության համար մրցակցության վրա, թե՞ ինստիտուցիոնալ մեխանիզմների վրա, որոնք ապահովում են կանխատեսելիություն, փոխադարձ անվտանգություն և տարածաշրջանի բոլոր պետությունների օրինական շահերի հաշվառում»: Այվազյանը բացատրեց։

Նա ասաց, որ այս իրավիճակում Հայաստանի խնդիրը ոչ միայն սեփական ինքնիշխանության և ազգային շահերի պաշտպանությունն է, այլև ապագա տարածաշրջանային փոխազդեցության կանոնների ձևավորման գործընթացի ակտիվ մասնակից դառնալը, որպեսզի չթելադրվի։

«Ահա թե ինչու ապագա անվտանգության ճարտարապետության ստեղծմանը Հայաստանի մասնակցությունը այլևս դիվանագիտական ընտրություն չէ, այլ ռազմավարական անհրաժեշտություն։ Միևնույն ժամանակ, այս գործընթացների տրամաբանությունը չի կարելի հասկանալ՝ Հարավային Կովկասը դիտարկելով միայն որպես անկախ տարածաշրջան։ Այստեղ ձևավորվող կարգը միջազգային համակարգի ավելի լայն վերափոխման մի մասն է, որի կենտրոնը գնալով ավելի ու ավելի է տեղափոխվում Եվրասիա», - բացատրեց Դիվանագետների համաՀայկական Խորհրդի հիմնադիր անդամը։

Խոսելով համաշխարհային ճգնաժամի մասին՝ նա նշեց, որ Հարավային Կովկասում տեղի ունեցող իրադարձությունները պետք է դիտարկել ավելի լայն եվրասիական համատեքստում։ Որովհետև, ինչպես բացատրեց Այվազյանը, նոր աշխարհակարգի ձևավորումը աստիճանաբար տարածաշրջանը վերածում է ուժի խոշոր կենտրոնների միջև մրցակցության հիմնական կենտրոնի։ Այսպիսով, ըստ նրա, նոր իրավիճակում Հարավային Կովկասը դադարում է լինել համաշխարհային քաղաքականության ծայրամաս և դառնում է ի հայտ եկող աշխարհաքաղաքական դիմակայության հիմնական կենտրոններից մեկը։

«Հարավային Կովկասում տեղի ունեցող գործընթացները դառնում են ավելի լայն համաշխարհային մրցակցության անբաժանելի մաս, որտեղ հատվում են Ռուսաստանի, Թուրքիայի, Իրանի, ԱՄՆ-ի, Եվրամիության, Մեծ Բրիտանիայի, Չինաստանի, Հնդկաստանի, Պարսից ծոցի երկրների և Իսրայելի շահերը։ Սակայն տարածաշրջանի վերածումը մեծ տերությունների մրցակցության վայրի չի նշանակում, որ այստեղ գտնվող պետությունները անխուսափելիորեն կդառնան պասիվ դիտորդներ և օբյեկտներ»։ «Միջազգային հարաբերություններում փոքր պետությունների անկախ դերակատարներ մնալու կարողությունը որոշվում է ոչ միայն արտաքին հանգամանքներով, այլև իրենց սեփական ռազմավարության որակով», - կարծում է Այվազյանը։

Նախկին նախարարը կարծում է, որ երեք ռազմավարական ճգնաժամերին արձագանքը չի կարող սահմանափակվել առանձին և մեկուսացված միջոցառումներով։ Ինչպես նշել է Այվազյանը, ներքին կայունությունը, տարածաշրջանային անվտանգությունը և միջազգային գործակալությունը միասնական պետական ռազմավարության փոխկապակցված տարրեր են։ Նախկին նախարարը կարծում է, որ ազգային համախմբումը պետք է լինի նման ռազմավարության հիմքը։ Նա կարծում է, որ հենց այս հիմքի վրա է հնարավոր հստակ ձևակերպել ազգային շահերը, քանի որ ժամանակակից պայմաններում դրանք չեն սահմանափակվում պետական ինքնիշխանության ֆորմալ պահպանմամբ: Ազգային շահերը, ինչպես բացատրեց Այվազյանը, ներառում են պետության կարողությունը՝ ապահովելու քաղաքացիների անվտանգությունը, պաշտպանելու ազգային ինքնությունը, զարգացնելու մարդկային կապիտալը, պահպանելու ժողովրդագրական կայունությունը և պահպանելու քաղաքական գործունությունը, որը պետք է արտահայտվի ռազմավարական ինքնավարության ամրապնդման միջոցով:

Նա այս տրամաբանության հաջորդ օղակը անվանեց ռազմավարական պլանավորման համակարգի ստեղծումը՝ երկարաժամկետ զարգացման սցենարների վերլուծության, կանխատեսման և գնահատման մշտական մեխանիզմներով:

Ըստ նրա՝ միջազգային հարաբերությունների պատմությունը բազմիցս ցույց է տվել, որ աշխարհակարգի փոփոխությունների ժամանակաշրջանները դարձել են միջին և փոքր պետությունների համար ամենալուրջ փորձությունները: Սակայն, Այվազյանի կարծիքով, հենց նման ժամանակաշրջաններում է, որ պետական ինստիտուտների որակը, ռազմավարական մտածողությունը և հասարակության համախմբման կարողությունը որոշել են, թե արդյոք նրանք կպահպանեն իրենց գործունությունը, թե կդառնան ուրիշների կողմից կայացված որոշումների օբյեկտ: