Խոսելով պատերազմի մասին առանց հերոսների . Թամարա Ստեփանյանի ֆիլմը բացեց 23-րդ «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնը

ArmInfo.   Երբ խոսքը վերաբերում է պատերազմական/հետպատերազմյան թեմաներով ֆիլմերին, հերոսների պատմությունները միշտ ծանոթ են հայ հեռուստադիտողների զգալի մասի դիտողին և աշխարհայացքին: Ի վերջո, սեփական պատմության, ծագման, մշակույթի և գիտության հանդեպ հպարտությունը ազգային ինքնության և մտածելակերպի անբաժանելի տարրեր են: 

Եվ երբ հեղինակը անսովոր տեսանկյուն է առաջարկում ցավոտ իրադարձությունների վերաբերյալ կամ շոշափում է թեմաներ, որոնք սովորաբար ընկալվում են որպես գրեթե սրբազան, դիտողը միշտ չէ, որ պատրաստ է ընդունել նման տեսանկյունը: Հետևաբար, Թամարա Ստեփանյանի «Արտոյի երկիրը» (2025, Հայաստան, Ֆրանսիա) ֆիլմի երևանյան պրեմիերայից հետո, որի պրեմիերան տեղի ունեցավ 23-րդ «Ոսկե ծիրան» միջազգային կինոփառատոնի բացման ժամանակ, հանդիսատեսի մոտ բաժանված կարծիքներ և տպավորություններ թողեց։

Ստեփանյանի ֆիլմը պատմում է ֆրանսուհի Սելինի (Կամիլ Կոտեն) մասին, որն ամուսնու՝ Արտո Սարոյանի (Հովնաթան Ավեդիկյան) մահից հետո գալիս է Հայաստան՝ իր երեխաների համար Հայաստանի քաղաքացիություն ստանալու՝ հավատալով, որ դա կարևոր է հոր հայրենիքի և ազգային ինքնության հետ կապերը պահպանելու համար։ Դրա համար նա դիմում է Շիրակի արխիվներին, որտեղ ծնվել է Արտոն, նրա ծննդյան վկայականը գտնելու համար։ Սակայն, երկար որոնումներից հետո պարզվում է, որ իր ամուսինը բոլորովին էլ այն մարդը չէր, որին նա պնդում էր։

Ճշմարտությունը բացահայտելու համար Սելինը, հետևելով իր հանդիպած մարդկանց հուշումներին, մեկնում է Արցախ։ Ֆիլմի մանրամասներից դատելով՝ իրադարձությունները տեղի են ունենում 2021 թվականին՝ 44-օրյա պատերազմի ավարտից հետո, բայց մինչև ադրբեջանական շրջափակումը։ Այնտեղ նա իմանում է, որ իր ամուսինը դասալիք է եղել Առաջին Արցախյան պատերազմի ժամանակ։ Այս ճշմարտությունը շրջում է Սելինի ծանոթ աշխարհը. նա հասկանում է, որ գրեթե ոչինչ չգիտեր այն մարդու անցյալի մասին, որի հետ անցկացրել է իր կյանքը։ Նա ստիպված է վերանայել իր սիրելիի հիշատակը, հրաժեշտ տալ իր ստեղծած Արտոյի կերպարին և ընդունել այն նոր, ցավոտ իրականությունը, որի հետ այժմ պետք է ապրի։

Ֆիլմի ուժեղ կողմերից մեկը պատերազմի սովորական փառաբանման մերժումն է, չնայած ֆիլմը դրա մասին չէ։ Ժամանակակից հայկական կինոն, այս թեմային անդրադառնալով, հաճախ պատկերում է հերոսություն, և նման ֆիլմերը, անկասկած, անհրաժեշտ և շատ կարևոր են թե՛ պատմության, թե՛ ապագա սերունդների համար։ Սակայն Ստեփանյանը դիտողին դիտողին ներկայացնում է պատերազմի այն կողմը, որը ներքին դիմադրություն է առաջացնում։ Ստեփանյանը դիտողին կանգնեցնում է պատերազմի մասին մեկ այլ ճշմարտության առջև, որը տհաճ և անհարմար է, բայց դեռևս գոյություն ունի մեր իրականության մեջ։ Շատերը նախընտրում են լռել այդ մասին։

Հանրային գիտակցության մեջ դասալիքը հաճախ ընկալվում է բացառապես որպես բացասական կերպար։ Սակայն Ստեփանյանի համար նա, առաջին հերթին, վախեցող մարդ է։ Մահվան վախը ցանկացած մարդու բնական վիճակ է, և դա, անշուշտ, չի ազատում նրանց հետևանքների պատասխանատվությունից, որոնք գրեթե միշտ ծանր են պատերազմի ժամանակ։ Սակայն այս մարդկային թուլությունը նույնպես դառնում է ռեժիսորի քննարկման առարկա։ Պատերազմը ծնում է ոչ միայն հերոսներ, այլև վախ, հուսահատություն և փախուստ։ Եվ արվեստն իրավունք ունի խոսել ոչ միայն հերոսության մասին։

Պրեմիերայի ավարտը հատկապես ուժեղ տպավորություն թողեց։ Ֆիլմի տեսարաններից մեկում արցախցի ռեփեր Վալերի Ղազարյանի (Լյոկա) ստեղծագործությունն է, որը ուղեկցում է Սելինեի Արցախ կատարած ուղևորությանը։ Նույն երգը հնչում է նաև տիտրերի ժամանակ։ Սակայն պրեմիերայի ժամանակ ֆիլմի պատմությունը անսպասելիորեն շրջադարձ կատարեց. տիտրերի ժամանակ Լյոկան բեմ բարձրացավ և շարունակեց երգը կատարել կենդանի կատարմամբ։ Տարօրինակ և խորհրդանշական պահ. հանդիսատեսի որոշ անդամներ լուռ լքեցին դահլիճը, մինչդեռ մյուսները մնացին լսելու: Այս տեսարանը անսպասելիորեն ոչ պակաս կինեմատոգրաֆիկ և պերճախոս էր, քան ֆիլմն ինքը: Այն, կարծես, ծառայում էր որպես ֆիլմի շարունակություն՝ հստակ ցույց տալով, թե որքան տարբեր կերպ է այսօր հասարակությունը ընկալում Արցախը, նրա հիշողությունը և պատերազմի մասին զրույցը: Հնարավոր է՝ հենց այս պահն էր, որը նշանավորեց երեկոյի ամենահետաքրքիր ավարտը 23-րդ «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնի բացման արարողության ժամանակ:

Հատկանշական է, որ «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնի գեղարվեստական ղեկավար և գործադիր տնօրեն Կարեն Ավետիսյանը նշեց, որ այս տարվա փառատոնի կարգախոսը՝ «Եղիր բանաստեղծություն», որոշ առումներով ակնարկ է Թամարա Ստեփանյանի ֆիլմին: Նա բացատրեց, որ կարգախոսի գաղափարը ծագել է գերմանացի փիլիսոփա, մտածող և սոցիոլոգ Թեոդոր Ադորնոյի 1951 թվականին՝ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից վեց տարի անց, արված հայտարարությունից, որը հարցրել էր. «Որքանո՞վ է պոեզիան հնարավոր աղետից, ավելի ճիշտ՝ Օսվենցիմից հետո: Որքանո՞վ է այն օգտակար նման ողբերգական աշխարհում՝ ավերված, մասնատված աշխարհում»: Ավետիսյանն ասաց. «Եվ մեր ողբերգությունից (44-օրյա Արցախյան պատերազմից - խմբ.) վեց տարի անց մենք փորձեցինք վերաձևակերպել այն, ինչին ժամանակի ընթացքում հասել էր Ադորնոն՝ որ արվեստը ոչ միայն հնարավոր է, այլև անհրաժեշտ։ Որովհետև այն կետում, որտեղ «որը սկզբում էր» բառն ավարտվում է, այն կետում, երբ այն անզոր է դառնում, արվեստը օգնության է հասնում»։ Իհարկե, արվեստը չի լուծի բոլոր խնդիրները, չի դադարեցնի պատերազմները և չի պատժի բռնապետերին՝ հաշվի առնելով պատերազմի սարսափների հետ կապված հսկայական մշակութային ժառանգությունը։ Բայց արվեստը միշտ կօգնի մեզ առաջ շարժվել, ստեղծել առաջ, կառուցել ավերակների վրա, ստեղծել սահմանափակումների սահմաններում և լույս բերել խավարի մեջ։

Այս առումով «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնը մնացել է Հայաստանի ամենակարևոր մշակութային երևույթներից մեկը ավելի քան երկու տասնամյակ։ 23 տարի փառատոնը խոսել է հասարակության հետ արվեստի լեզվով՝ բացելով տարածք դժվար զրույցների համար, որոնք հաճախ անհնար են քաղաքականության կամ հանրային բանավեճի մեջ։ Եվ գուցե հենց դրա շնորհիվ է, որ հայկական կինոյում ավելի ու ավելի շատ կինոգործիչներ են ի հայտ գալիս, ովքեր պատրաստ են անկեղծորեն անդրադառնալ ամենազգայուն թեմաներին՝ առանց հաշվի առնելու հանդիսատեսի սովորական սպասումները։

Հիշեցնենք, որ «Ոսկե ծիրան» կինոփառատոնն այս տարի տեղի է ունենում հուլիսի 13-ից 19-ը։ Բացման արարողությունը տեղի է ունեցել Կարեն Դեմիրճյանի անվան Սուրբ Հովհաննեսի կինոթատրոնում։ Բոլոր կինոփառատոների ավանդույթներին համապատասխան անցկացված արարողության ընթացքում ավստրիացի ռեժիսոր Ջեսիկա Հաուսները արժանացել է «Վարպետ» մրցանակի, իսկ ֆրանսիացի օպերատոր Բրունո Դելբոնելը ստացել է «Փարաջանովյան թալեր» մրցանակը՝ համաշխարհային կինոարդյունաբերության մեջ ունեցած ներդրման համար։

Մինչև հուլիսի 19-ը փառատոնը կներկայացնի մրցութային և արտամրցութային ծրագրեր, որոնք կներկայացնեն ֆիլմեր աշխարհի տարբեր երկրներից, ինչպես նաև հեղինակավոր միջազգային կինոփառատոներում ցուցադրված ֆիլմեր։ Փառատոնը կրկին մեկ վայրում կմիավորի հայտնի ռեժիսորների, ոլորտի ներկայացուցիչների և կինոսիրողների։ Ֆիլմերի ցուցադրությունները կանցկացվեն «Նաիրի» և «Մոսկվա» կինոթատրոններում, ինչպես նաև Կինոյի տանը։ «Ոսկե Աբորիկոս»-ի հիմնադիրներն են Հարություն Խաչատրյանը, Միքայել Ստամբոլցյանը և Սուսաննա Հարությունյանը: Այս տարվա մարտին հայտարարվեց, որ Երևանի միջազգային կինոփառատոնը միացել է Կինոպրոդյուսերների ասոցիացիաների միջազգային ֆեդերացիային (FIAPF): Նշենք, որ աշխարհում անցկացվող ավելի քան 5000 կինոփառատոներից միայն մոտ 50-ն է ճանաչվում այս կազմակերպության կողմից: