Ավստրալիայի Հայ դատի հանձնախումբը հիշում է 1988 թվականի սումգայիթյան ջարդերի անմեղ զոհերին

Արմինֆո. Ավստրալիայի Հայ դատի հանձնախումբը հիշում է 1988 թվականի սումգայիթյան ջարդերի անմեղ զոհերին:

"Այսօր մենք հարգում ենք սումգայիթյան ջարդերի զոհերի հիշատակը, երբ հայերը պարբերաբար հետապնդումների, սպանությունների եւ տեղահանումների էին ենթարկվում Ադրբեջանի պետական քաղաքականության շրջանակներում․ դա նշանավորեց շարունակվող հետապնդումների սկիզբը, որոնք շարունակվում են մինչ օրս", - ասվում է Ավստրալիայի Հայ դատի հանձնախմբի Facebook-ի հրապարակման մեջ:

1988 թվականի փետրվարի 20-ին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի մարզխորհրդի արտահերթ նստաշրջանը որոշում էր ընդունել դիմել Ադրբեջանական ԽՍՀ և Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդներին' Լեռնային Ղարաբաղը Ադրբեջանի կազմից դուրս բերելու և Խորհրդային Հայաստանին միանալու խնդրանքով, ինչպես նաև միջնորդել ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդին' այդ հարցը դրական լուծելու համար: Օրեր անց ադրբեջանական կողմը "արձագանքեց" այդ որոշմանը Խորհրդային Միության ինտերնացիոնալիզմի խորհրդանիշ հանդիսացող Սումգայիթ քաղաքում: Արցախահայության ինքնորոշման և հայրենիքում անվտանգ ու արժանապատիվ ապրելու իրավունքին դիմագրավել են ազգային հողի վրա իրականացվող ջարդերն ու բռնությունները:

Փետրվարի 26-ից Սումգայիթում սկսվել էին հակահայկական ցույցեր, որտեղ հնչումմ էին "մահ հայերին" և "հայեր  հեռացեք" կարգախոսները: Սումգայիթում հայերի նկատմամբ ատելություն բորբոքելու նպատակով սկսել էին աշխատել հատուկ սադրիչներ ՝ կապանցի փախստականների անվան տակ, որոնք կեղծ լուրեր էին տարածում Հայաստանում ադրբեջանցիների դեմ, իբր, տեղի ունեցած հանցագործությունների մասին: Փետրվարի 27-ի երեկոյան բռնի գործողություններ էին սկսվել քաղաքի հայ բնակչության դեմ։ Ջարդարարների հատուկ խմբերը ներխուժում էին հայերի տներ՝ նախապես կազմված ցուցակով։ Զանգվածային սպանությունների օրերին շատ հայերի բնակարաններում հեռախոսներն անջատվել էին, ոստիկանությունը հանցավոր անգործություն էր ցուցաբերում, ըստ որոշ վկայությունների, նույնիսկ՝ մասնակցություն: Զանգվածային սպանությունների մեթոդներն առաչքի էին ընկնում անմարդկային դաժանությամբ։ Հայ բնակչությանը ոչնչացնում էին, սպանում, ծեծում ու խոշտանգում, հրկիզում, բռնաբարում, ֆիզիոլոգիական ու հոգեբանական վնաս պատճառում։ Փետրվարի 28-ի երեկոյան Սումգայիթ էին մտել խորհրդային բանակի ստորաբաժանումները, որոնք ի սկզբանե կարգադրություն չունեին ջարդարարների դեմ ուժ և զենք կիրառել։ Արդյունքում՝ ադրբեջանական կողմը գրոհել էր խորհրդային զորամասերը, ինչի հետևանքով վիրավորվել էր 140 խորհրդային զինվոր։ Միայն փետրվարի 29-ի երեկոյան բանակային ստորաբաժանումները անցել էին վճռական գործողությունների, և հայերի կոտորածը դադարել էր։

Պաշտոնական տվյալների համաձայն,  սումգայիթյան ջարդերի հետևանքով սպանվել է 32 մարդ (26 հայ, 6 ադրբեջանցի), ավելի քան 400 մարդ ստացել է տարբեր աստիճանի մարմնական վնասվածքներ, կատարվել են հարձակումներ, և կողոպտվել է մոտ 200 բնակարան, մշակութային նշանակության ավելի քան 50 շենք, վնասվել է ավելի քան 100 միավոր ավտոտրանսպորտ: Սումգայիթյան ջարդերի կազմակերպված դատավարությունն ու դրա "անաչառությունը" անպատասխան են թողել մի շարք հարցեր, որոնցից մեկը զոհերի և վիրավորների թվի հավաստիությունն էր: Զոհերի և վիրավորների թվի մասին տեղեկություններ ու տվյալներ կան, որոնք հակասում են պաշտոնականին։

Սումգայիթյան ջարդերը մեծ արձագանք են գտել հայ հասարակության շրջանում, առաջին հերթին այդ իրադարձությունները կապում էին 20-րդ դարասկզբին Օսմանյան կայսրությունում իրականացված Հայոց ցեղասպանության հետ: Հայ բնակչության ջարդերը կրում էին ցեղասպան բնույթ, և դրանց նպատակն էր կասեցնել արցախյան շարժման զարգացումը, ճնշել արցախահայության ինքնորոշման իրավունքը:

1988-1990թթ. սումգայիթյան ջարդերը Ադրբեջանական ԽՍՀ-ում հայերի դեմ իրականացված զանգվածային և լայնածավալ հանցագործությունների շղթայի առաջին գործողությունն էին: Կենտրոնական իշխանությունները համարժեք իրավական և քաղաքական գնահատական չտվեցին Սումգայիթի հայ բնակչության զանգվածային սպանություններին ՝ դրանք ներկայացնելով որպես "խուլիգանական տարրերի" գործողություններ և զանգվածային անկարգություններ: Սա պաշտոնապես հանրության կողմից արտացոլվեց սումգայիթյան ջարդարարների դատավարությունում, որի արդյունքում ջարդերի կազմակերպիչները չպարզվեցին և չպատժվեցին ։ Հայ-ադրբեջանական ազգամիջյան բռնության նկատմամբ նման վերաբերմունքը և անպատժելիությունը կարևոր նշանակություն ունեցան Ադրբեջանում հակահայկական բռնության քաղաքականության հետագա ընդլայնման և շարունակման համար: Ժամանակակից Ադրբեջանը շարունակում է Խորհրդային Ադրբեջանի հակահայկական քաղաքականությունը ։ Վերջին նման դրսևորումը 2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախի վրա հարձակումն ու դրա ամբողջական հայաթափումն էր։ Դրան նախորդել էր ԼՂՀ 10-ամսյա շրջափակումը։ 2020-2023 թթ. Արցախի դեմ ադրբեջանական ագրեսիայի հետևանքով ավելի քան 150 հազար արցախցիներ մնացել են անտուն ու հայրենազուրկ: