«Լրագրողներ առանց սահմանների». Հայաստանը 9 հորիզոնականով բարելավել է երկրում ԶԼՄ-ների ազատության վիճակը, բայց խմբագրական ազատությունը հարցականի տակ է

Արմինֆո.  «Լրագրողներ առանց սահմանների» կազմակերպության՝ Մամուլի ազատության ամենամյա սանդղակում Հայաստանը 9 հորիզոնականով բարելավել է դիրքերը՝ աշխարհի 180 երկրների շարքում զբաղեցնելով 34-րդ տեղը: Անցած տարի Հայաստանը 43-րդ հորիզոնականում էր:

Միաժամանակ, հեղինակավոր կազմակերպությունն արձանագրում է, որ, չնայած բազմակարծիք միջավայրին, ԶԼՄ-ները երկրում շարունակում են մնալ բևեռացված։

«Հայաստանն առերեսվում է ապատեղեկատվության և ատելության խոսքի աննախադեպ մակարդակի, ինչը պայմանավորված է ներքաղաքական լարվածությամբ, սահմանների անվտանգության խնդիրներով և Ռուսաստանի ու Եվրոպական միության միջև բարդ աշխարհաքաղաքական դիրքով։

Տեղեկատվության հիմնական աղբյուրը Հայաստանում սոցիալական մեդիան է, ուր օրական մուտք է գործում բնակչության երկու երրորդը:  2018 թվի «Թավշյա հեղափոխությունից» հետո հայտնվել են բազմաթիվ նոր լրատվամիջոցներ, իսկ անկախ լրատվական կայքերը զարգանում են և անկախ վերահսկողի դեր կատարում, ինչը կարևոր է ժողովրդավարության համար։ Այդուհանդերձ, հեռարձակվող և տպագիր լրատվամիջոցների մեծ մասը, որոնք կապված են խոշոր քաղաքական և առևտրային շահերի հետ, շարունակում են ճնշման հանդիպել իրենց խմբագրական քաղաքականության հարցում», - ասվում է հաղորդագրությունում։

Միևնույն ժամանակ ընդգծվում է, որ լրատվամիջոցների բևեռացումն արտացոլում է քաղաքական բեմի բևեռացումը. շատ լրատվամիջոցներ մոտ են 2018 թվականից հետո ի հայտ եկած քաղաքական առաջնորդներին, մինչդեռ, մյուսները հավատարիմ են մնում նախկին օլիգարխներին, և միայն մի քանի լրատվամիջոցներ են անկախություն դրսևորում:

"Երկու քաղաքական թեմաներ հատկապես զգայուն են. Ադրբեջանի հետ ընթացող բանակցությունները և Հայաստանի ու Ռուսաստանի միջև գնալով ավելի լարված հարաբերությունները։ Որոշ քաղաքական խմբեր ապատեղեկատվական գործողություններ են իրականացնում և հարձակվում լրագրողների վրա։

Չնայած զրպարտության ապաքրեականացմանը և ԶԼՄ-ների սեփականության թափանցիկությունը երաշխավորող օրենսդրության իրականացմանը, հատվածը կարգավորող իրավական դաշտը բավարար չափով չի պաշտպանում մամուլի ազատությունը և չի համապատասխանում եվրոպական չափանիշներին: Վերջին բարեփոխումները չեն լուծել ապատեղեկատվության և տեղեկատվության հրապարակման արգելքների հետևանքով առաջացած խնդիրները: Պետական տեղեկատվության հասանելիությունը սահմանափակվում է կառավարության կողմից (պատասխանելուց հրաժարվելը, ուշացումները և այլն):

Լրատվամիջոցների մեծ մասը վերահսկվում է քաղաքական շարժումներին մոտ կանգնած մարդկանց կողմից կամ աջակցվում է ազդեցիկ հասարակական գործիչների կողմից: Միայն մի քանի լրատվամիջոցներ են ընդունել վճարովի բաժանորդագրության մոդելներ, իսկ գովազդային շուկան մնում է թերզարգացած ՝ սահմանափակելով մասնավոր լրատվամիջոցների ֆինանսական անկախությունը: Մինչդեռ, պետական լրատվամիջոցները ձեռնպահ են մնում կառավարությանը քննադատելուց", - ասվում է ինդեքսում։

ԼԱՍ-ում, միաժամանակ, արձանագրել են, որ լրագրությունը որպես մասնագիտություն նվաստացված է և ենթարկվում է հատկապես մտահոգիչ ատելության խոսքի: "Հակամեդիական հռետորաբանությունը քաղաքական վերնախավի կողմից, որի բբբներկայացուցիչները լրագրողներին մեղադրում են  "կոռուպցիայի" և իրենց հակառակորդներին ծառայելու համար, ստեղծում է անհանդուրժողականության մթնոլորտ, որը խանգարում է լրագրողների աշխատանքին։ Նրանց անընդհատ վիրավորվում են, ենթարկում հարձակումների և զրպարտության գործով վիրավորական դատավարության, ինչը ուժեղացնում է ինքնագրաքննությունը:

Ադրբեջանի հետ սահմանին բախումները բարդացնում են լրագրողների աշխատանքը։ Բացի այդ, լրագրողները հաճախ ենթարկվում են ճնշումների, վիրավորանքների և բռնությունների՝ ինչպես իշխող կուսակցության պաշտոնյաների, այնպես էլ ընդդիմադիր քաղաքական գործիչների, ինչպես նաև նրանց կողմնակիցների կողմից՝ լինի դա խորհրդարանում, փողոցում, թե սոցիալական ցանցերում: Ընդհանուր առմամբ, լրագրողների նկատմամբ բռնությունները մնում են անպատիժ", - ասվում է Հայաստանի վերաբերյալ բաժնում։

Ընդհանուր առմամբ, ինդեքսը նշում է, որ այն ժամանակ, երբ մամուլի ազատությունը տագնապալի անկում է ապրում աշխարհի շատ մասերում, հիմնական, թեև հաճախ թերագնահատված, գործոններից մեկը լրջորեն թուլացնում է լրատվամիջոցները՝ տնտեսական ճնշումը: Դա հիմնականում պայմանավորված է սեփականության կենտրոնացմամբ, գովազդատուների և ֆինանսական հովանավորների ճնշմամբ, ինչպես նաև պետական աջակցությամբ, որը սահմանափակ է, բացակայում է կամ բաշխվում է անթափանց եղանակով: ԼԱՍ ինդեքսի տնտեսական ցուցիչով չափված տվյալները հստակ ցույց են տալիս, որ այսօրվա լրատվամիջոցները հայտնվել են իրենց խմբագրական անկախությունը պահպանելու և իրենց տնտեսական գոյատևումն ապահովելու միջև ծուղակում:

2025 թվականի մամուլի ազատության համաշխարհային ինդեքսի համար ԼԱՍ-ի հավաքած տվյալների համաձայն, գնահատված 180 երկրներից 160-ում լրատվամիջոցները ֆինանսական կայունության են հասնում "դժվարությամբ" կամ "ընդհանրապես չեն հասնում"։

Ավելի վատ, լրատվական գործակալությունները փակվում են տնտեսական դժվարությունների պատճառով՝ աշխարհի երկրների գրեթե մեկ երրորդում: Սա վերաբերում է ԱՄՆ-ին (57-րդ տեղ, 2 տեղ անկում), Թունիսին (129-րդ տեղ, 11 տեղ անկում) և Արգենտինային (87-րդ տեղ, 21 տեղ անկում):

Իրավիճակը Պաղեստինում (163-րդ տեղ) աղետալի է։ Գազայի հատվածում իսրայելական բանակը ոչնչացրել է խմբագրությունները, սպանել շուրջ 200 լրագրողի և ավելի քան 18 ամիս շարունակ լիովին շրջափակել ոլորտը:

Նույնիսկ համեմատաբար բարձր վարկանիշ ունեցող երկրները, ինչպիսիք են Հարավային Աֆրիկան (27-րդ) և Նոր Զելանդիան (16-րդ), ապահովագրված չեն նման խնդիրներից:

Երեսունչորս երկրներ աչքի են ընկնում իրենց լրատվամիջոցների զանգվածային փակմամբ, ինչը վերջին տարիներին հանգեցրել է լրագրողների վտարմանը: Սա հատկապես վերաբերում է Նիկարագուային (172- հորիզոնական), Բելառուսին (166-րդ), Իրանին (176-րդ), Մյանմարին (169-րդ), Սուդանին (156-րդ), Ադրբեջանին (167-րդ) և Աֆղանստանին (175-րդ), որտեղ տնտեսական դժվարությունները խորանում են քաղաքական ճնշման հետևանքներով: