Թուրք պատմաբան. Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը հնարավոր է միայն քաղաքական պայքարի միջոցով

Արմինֆո."Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը հնարավոր է միայն ակտիվ քաղաքական պայքարի միջոցով, չէ որ մենք ապրում ենք մի աշխարհում, որտեղ ոչ միայն պատմական ողբերգություններն են մոռացության են մատնվում, այլև ժամանակակից բռնություններն են աննկատ մնում": Այդ մասին ապրիլի 29-ին Երեւանում "Արեւմտահայերի հիմնախնդիրների ուսումնասիրման կենտրոն" գիտահետազոտական հիմնադրամում հայտարարել է թուրք պատմաբան, ցեղասպանագետ, Լոս Անջելեսի Կալիֆորնիայի համալսարանի (UCLA) "Promise" հայկական ինստիտուտի ցեղասպանության ուսումնասիրության ծրագրի ղեկավար Թաներ Աքչամը՝ իր նոր ՝ "Ցեղասպանական պետության ակունքները" մենագրության հայերեն հրատարակության առիթով:

Աքչամն իր աշխատանքում ուսումնասիրում է պատմական իրադարձությունները Օսմանյան կայսրության ժամանակներից մինչև մեր օրերը՝ առաջարկելով նոր հայացք Թուրքիայի պատմությանը: Մասնավորապես,  վերլուծում է, թե ինչպես է երկրում կիրառվում ապարտեիդի քաղաքականությունը ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ և զուգահեռներ է անցկացնում Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում գոյություն ունեցող պրակտիկաների հետ:

"Հասկանալու համար, թե արդյոք որևէ երկրում գոյություն ունի ապարտեիդի ռեժիմ, պետք է դիմել 1973 թվականի Ապարտեիդի հանցագործությունը կանխելու և դրա համար պատժելու մասին  կոնվենցիային: Եթե մենք խոչընդոտներ ենք տեսնում որեւէ էթնիկ խմբի սոցիալական, քաղաքական կամ մշակութային կյանքի համար, դա կարելի է որակել որպես ապարտեիդի ռեժիմ", - պարզաբանել է պատմաբանը։

Աքչամն այդ առումով հիշեցրել է, որ արդեն 1923 թվականից Թուրքիայում ընդունվում էին օրենքներ, որոնք սահմանափակում էին փոքրամասնությունների իրավունքները ։ Օրինակ, 1926 թվականին ընդունվել է օրենք, ըստ որի, պաշտոնատար անձ կարող էր դառնալ ոչ թե նա, ով ուներ Թուրքիայի քաղաքացիություն, այլ նա, ով պատկանում էր այդ ազգությանը ։ "Այս օրենքը գործում էր մինչև 1965 թվականը ։ Այն ժամանակ համարվում էր, որ թուրքերը մեր մերձավոր քաղաքացիներն են, իսկ մնացած մուսուլմանները միայն այս կրոնի կրողներն են ։ 1923 թվականին Ստամբուլում որոշում է կայացվել, որ բոլոր քրիստոնյաներին պետք է հեռացնել բարձր պաշտոններից և ընտրություններին մասնակցելուց։ Սակայն 1965 թվականին այդ օրենքը չեղարկվեց, եւ պաշտոնների կարող էին հավակնել բոլոր քաղաքացիները", - նշել է Աքչամը։

 Այնուամենայնիվ, ինչպես ընդգծել է պատմաբանը, 2004 թվականին տեղի ունեցան նոր փոփոխություններ, որոնք կրկին սահմանափակեցին այլ ազգությունների ներկայացուցիչների պետական պաշտոններ զբաղեցնելու հնարավորությունը:

Այնուհետեւ նա զուգահեռներ է անցկացրել ապարտեիդի քաղաքականության միջեւ Թուրքիայում եւ Հարավային Աֆրիկայում: Պատմաբանի ասելով, Թուրքիայում հայերը ստիպուած են եղել իսլամ ընդունել եւ փոխել իրենց անունները թուրքերեն, որպէսզի մնան երկրում: Աքչամը պարզաբանել է, որ ըստ ազգության նույնականացումը տեղի է ունեցել փաստաթղթերում գաղտնի կոդերի միջոցով. թուրքերի համար օգտագործվել է 1, հայերի համար ՝ 2 կոդը եւ այլն: Այսպիսով, ինչպես պարզաբանել էմենագրության հեղինակը, այս կամ այն ազգին պատկանելը հստակ ամրագրված էր և վերահսկվում էր պետության կողմից։

 "Կար նույնիսկ մի փաստաթուղթ, որտեղ պահպանվել են բոլոր այն հայերի անունները, ովքեր Ցեղասպանությունից հետո իսլամ են ընդունել կամ փոխել են իրենց անունը ։ Այսինքն, եթե նույնիսկ ձեր նախապապը իսլամ է ընդունել, եւ դուք չգիտեիք, թե որ ազգին եք պատկանում, միեւնույն է, պետությունը դա գիտի եւ ձեզ հնարավորություն չի տալիս լինել, օրինակ, զինվորական", - նշել է Աքչամը, հավելելով, որ նման մեխանիզմ կիրառվել է նաեւ Հարավային Աֆրիկայում։

Ընդ որում, նա կարծում է, որ Թուրքիայում պետք է այնպիսի պայքար լինի, որը կկործանի ապարտեիդի այդ ռեժիմը, իսկ հետագայում նպաստի նաև Հայոց ցեղասպանության փաստի ճանաչմանը: "Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը իրատեսական կդառնա միայն քաղաքական պայքարի միջոցով", - հայտարարել է Աքչամը։ Ընդ որում, գրողը գտնում է, որ Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման գործընթացում առաջընթացի հասնելու համար պետք է դաստիարակել այնպիսի սերունդ, որտեղ յուրաքանչյուրը կարող է խոսել իր ինքնության և ազգային պատկանելության մասին, ինչպես դա արել է թուրքահայ լրագրող Հրանտ Դինքը: "Ես իմ գրքում արդեն նշել եմ, որ եթե Աթաթուրքը Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիրն էր, ապա Հրանտ Դինքը երկրում նոր մտածողության հիմնադիրն է", - պարզաբանել է մենագրության հեղինակը:

Խոսելով հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման և Անկարայի հետ հարաբերությունները կարգավորելու Հայաստանի գործող իշխանությունների պատրաստակամության մասին, մի կողմ թողնելով Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցը, թուրք պատմաբանը հավաստիացրել է, որ նման քաղաքականություն վարվել է Հայաստանի բոլոր քաղաքական ուժերի օրոք, ոչ միայն Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության օրոք ։ "Ես կարող եմ միայն որպես արտաքին դիտորդ ասել, որ սկսած առաջին նախագահից մինչեւ երկրի ներկայիս ղեկավարություն, Հայաստանի բոլոր ղեկավարները Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցում նույն քաղաքականությունն են վարել. փորձելով կարգավորել հարաբերությունները Թուրքիայի հետ, նրանք փորձել են չբարձրաձայնել այդ հարցը", - հավաստիացրել է պատմաբանը:

Մինչդեռ, Թաներ Աքչամը կարծում է, որ յուրաքանչյուր սերունդ իրավունք ունի ինքնուրույն ընտրել, թե ինչպես պետք է երկիրը բարձրացնի ցեղասպանության ճանաչման հարցը և ներկայացնի պատմության վերաբերյալ իր տեսլականը: "Դա չի խոսում այն մասին, որ մենք հարց ենք տալիս ՝ ցեղասպանություն եղել է, թե ոչ ։ Բայց այն պետք է քննարկել ներկա իրողությունների համատեքստում ։ Ընդ որում, նշեմ, որ այժմ այն, հաստատ, ոչ ոք կասկածի տակ չի դնում, և Թուրքիան ոչինչ չի կարող անել դրա դեմ, հատկապես, Ամերիկայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումից հետո։ Եվ փաստաթղթերը, արխիվներն այս հարցում այլևս ոչինչ չեն փոխում; այստեղ պետք է հասկանալ, որ դա Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի քաղաքական գիծն է, եւ մինչեւ քաղաքական կուրսի փոփոխություն չլինի, ոչինչ չի փոխվի այդ հարցում", - ընդգծել է Աքչամը։ Վերջում մենագրության հեղինակն անդրադարձել է նաև Արցախի ողջ հայ բնակչության բռնի տեղահանմանը, նշելով, որ այն համարում է հանցագործություն մարդկության դեմ: Նա նաև հիշատակել է Արցախյան պատերազմի ժամանակ ագրեսիան դատապարտող ստորագրահավաքին իր մասնակցության մասին։ Միաժամանակ Աքչամը նշել է, որ մեծ ակնկալիքներ չունի արցախցիների իրավունքների վերականգնման մասով, հավելելով, որ դա հիշեցնում է Ցեղասպանությունը վերապրած հայերի կամ պաղեստինցիների իրավունքների վերականգնման փորձերը: "Ես հույս ունեմ, որ արցախցիները կկարողանան վերականգնել իրենց իրավունքները, չէ որ վերադարձի իրավունքը իրավունք է, որը պետք է վերականգնվի", - ամփոփել է մենագրության հեղինակը: