Կարգավորողն ունի բոլոր հնարավորությունները կանխելու Հայաստանում էլեկտրաէներգիայի սակագնի աճը 2016– 2017թթ

ՀՀ հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովն ունի բոլոր հնարավորությունները կանխելու էլեկտրաէներգիայի սակագնի աճը 2016– 2017թթ: Այդ մասին ասվում է «Դելոյթ և Տուշ ԱՊՀ» ՓԲԸ -ի հաշվետվությունում, որն ամփոփում է Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկ համակարգի կարգավորման ոլորտու մ խորհրդատվական ծառայությունների առաջին փուլի արդյունքները :

ՙԱյս փուլի շրջանակներում մենք իրականացրել ենք Հայաստանի Հանրապետության Հանրայի ն Ծառայություններ ը Կարգավորող Հանձնաժողով ի («ՀԾԿՀ») կողմից  2015 -2016թթ. սակագնի սահմանման ընթացքում կայացրած որոշումներ ի փորձաքննություն և եկել ենք հետևյալ եզրահանգումներին՝  2000թ. -ից 2015թ. - ն ընկած ողջ ժամանակահատվածում Հայաստանում էլեկտրաէներգիայի սակագինը բարձրացվել է ընդամենը չորս անգամ. 2009թ.՝ 24% -ով և երե ք անգամ 2013 – 2015թթ. , երբ դրա գումարային աճ ը (70% ) չոր ս անգամ գերազանցել է սղաճը: Մինչդեռ բնակչության համար գործող սակագինը 2000թ. -ից ի վե ր սղաճի դինամիկայի հետ համադրելով՝ բացահայտվում է համամասնության առկայությունը: Հայաստանի տնային տնտեսությունների իրակա ն եկամուտներում էլեկտրաէներգիայի մասնաբաժինը տվյալ ժամանակահատվածում պահպանվել է 5% - ի մակարդակում , քանի որ սակագնի ոչ կանոնավոր վերանայման արդյունքում նշված ժամանակաշրջանում 50% եկամուտների աճը փոխհատուցվել է սպառման կշռի համադրելի աճով (ամսական մեկ անձին բաժին ընկնող 37 - ից մինչև 53 կՎտժ):

Այնուամենայնիվ, սակագն ի վերջի ն բարձրացումը 16,6% - ի չափով բողոքի ալիք բարձրացրեց հանրության շրջանում: Ցուցարարներ ը էներգիայի մոնոպոլ մատակարարին ՝ «Հայաստանի Էլեկտրակա ն Ցանցեր» ՓԲԸ- ի ն («ՀԷՑ», «Ընկերություն» ) մեղադրանքներ առաջադրեցին ծախսերի չափազանց բարձր մակարդակի համար և պահանջեցին կարգավորողից ՝ («ՀԾԿՀ» -ից ) վերականգնել նախկի ն սակագինը:

ՀԷՑ-ի հանդեպ հնչած մեղադրանքների արդարացիությունը գնահատելու համար մենք վերլուծեցինք սակագնի կառուցվածքը՝ նպատակ ունենալով բացահայտել այն հոդվածները, որոնք գտնվում են Ընկերության ղեկավարության վերահսկողության ներքո:

Նման հոդվածների թվին են դասվում ՀԾԿՀ կողմից հաստատված ուղղակի ծախսերը (աշխատավարձի ֆոնդ, ցանցերի շահագործում, մաշվածություն, անհրաժեշտ շահույթ և այլն), որոնց մասնաբաժինը սակագնում կազմում է ընդամենը 23%: Ինչպես մեզ պարզ դարձավ, վերջին 5 տարիների ընթացքում այդ ծախսերն աճել են 13%-ով՝ կրկնակի անգամ ցածր մնալով սղաճի մակարդակից: Ակնհայտ է, որ ՀԷՑ-ի ուղղակի ծախսերը դիտարկվող ժամանակահատվածներից որևէ մեկում չէին կարող առաջ բերել վերջնական սակագնի նման կտրուկ աճ:

Դրա հետ մեկտեղ, 1 կՎտժ արժեքի աճը 2013թ., ի թիվս նշված գործոնների, պայմանավորված է եղել առավելապես առաջին անգամ (2009թ.-ից ի վեր) «սակագնային» աշխատավարձի բարձրացմամբ ոլորտի առանց բացառության բոլոր ձեռնարկություններում: Էներգետիկայի ոլորտում աշխատավարձերը բարձրացվեցին 40%-ով և հավասարեցվեցին պետական հատվածի միջին մակարդակին: Վերջնական սակագնի՝ 6,7 դրամ/կՎտժ աճից 1,8-ը պայմանավորված է ՀԾԿՀ նման որոշմամբ: Սակագնի մնացած աճը պայմանավորված է Որոտանի ՀԷԿՀ շահույթի վերադարձման վերաբերյալ կարգավորողի որոշմամբ և փոքր ՀԷԿ- երից գնվող էլեկտրաէներգայի ձեռքբերման ծախսերի ավելացմամբ:

Ինչ վերաբերում է վերջնական սակագնի վրա գնվող էլեկտրաէներգիայի գնի ազդեցությանը, ապա այն որոշվում է երկու չափորոշիչներով՝ ՀԾԿՀ կողմից էլեկտրաէներգիա արտադրող ընկերությունների համար հաստատված սակագներով և ՀԷՑ-ի գնումների կառուցվածքում նրանցից յուրաքանչյուրի մասնաբաժնով:

Բացի աշխատավարձի աճից, էներգիայի արտադրանքի ինքնարժեքը հայտնվեց հետևյալ գործոնների ճնշման ներքո՝ Գազի ծախսերի կրկնապատկումը՝ պայմանավորված դրամի 25% արժեզրկմամբ և դոլարային արտահայտությամբ գազի գնի 14% աճով: Այս գործոնով է պայմանավորված եղել վերջնական սակագնում էլեկտրաէներգիա արտադրող ընկերությունների ծախսերի ավելացման 80%-ը:Կայանների վերազինման ուղղությամբ ներդրումների մեծացումը (13,5-ից հասնելով 20 մլրդ դրամի), ինչն ապահովեց կայանների ծախսերւ աճը ևս 20%-ով: Առավել նշանակալի հոդվածներից են՝ ՀԱԷԿ-ի անվտանգության բարձրացումը (5 մլրդ դրամ) և Երևանի ՋԷԿ-ի նոր բլոկի պլանային սպասարկումը 2013թ. (4,6 մլրդ դրամ):

Ընդ որում, պետական մատակարարներից էլեկտրաէներգիայի ձեռքբերման գները նվազեցվել են ՀՀ Էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարության («Նախարարություն») առաջարկությամբ մաշվածությունը և շահույթը ընկերությունների հայտերում չներառելու միջոցով՝ նպատակ ունենալով թույլ չտալ վերջնական սակագնի աճ (Բարձրավոլտ էլեկտրացանցեր, Երևանի ՋԷԿ, Որոտանի ՀԷԿՀ՝ մինչ 2015թ. տեղի ունեցած մասնավորեցումը): Արդյունքում պետական սեփականություն հանդիսացող ընկերությունները կանգնեցին կարգավորողի կողմից իրենց ծախսերի էական սահմանափակման առաջ:

Բացի այդ, համակարգի Օպերատորի վերջին երեք տարիներին թույլ տված սխալները հանգեցրել են նրան, որ ՀԷԿ-երի կողմից էժան էլեկտրաէներգիա արտադրելու վերաբերյալ կանխատեսումային ծավալները գերագնահատված են եղել՝ անոմալ 2009-2012թթ. –ից հետո ջրառատության մակարդակի նվազման ֆոնի վրա: Սա ստիպել է ՀԷՑ-ին ծավալների պակասորդը լրացնելու համար էլեկտրաէներգիա գնել Հրազդանի ՋԷԿ-ից, որը էներգահամակարգում ունի «սահմանափակող» կայանի դեր՝ վճարելով խոշոր ՀԷԿ-երի գինը 3-5 անգամ գերազանցող սակագին: Հրազդանի ՋԷԿ-ից լրացուցիչ գնումների համանման իրադրություն է արձանագրվել նաև 2013թ.- ին, երբ էժան էլեկտրաէներգիա արտադրող մեկ այլ կայան՝ Հայկական ԱԷԿ-ը 88 օրով ուշացրել է երկրորդ էներգաբլոկի՝ վերանորոգումից դուրսբերումը:

Ընդհանուր առմամբ, 2012թ.-ից մինչև 2015թ. ընկած ժամանակահատվածում, էլեկտրաէներգիա արտադրող ընկերությունների բեռնավորման վերաբերյալ համակարգի Օպերատորի սխալ կանխատեսումների և ՀԱԷԿ-ի վերանորոգման աշխատանքների նախատեսվածից երկար տևողության արդյունքում Ընկերությունը պակաս է ստացել 37 մլրդ դրամ սակագնային մարժա: 2013թ. ՀԾԿՀ-ն որոշում է կայացրել ՀԷՑ-ին փոխհատուցել պակաս ստացված միջոցները հավասար չափաբաժիններով՝ հաջորդող երեք տարիների ընթացքում: 2013–2014թթ. այդ փոխհատուցումը վերջնական սակագնի աճում (6,7 դրամ/ կՎտժ) կազմել է 10%, իսկ 2014–2015թթ.՝ 33% 3,1 դրամ/ կՎտժ-ից:

Սակայն տարեցտարի ՀԷՑ-ի՝ էլեկտրաէներգիայի ձեռքբերման փաստացի ծախսերի գերազանցումը ՀԾԿՀ կողմից հաստատված ծախսերի համեմատ շարունակաբար թուլացրել են Ընկերության ֆինանսական վիճակը, և արդյունքում ստեղծվել է Հայաստանի էներգահամակարգի ապակայունացման սպառնալիք: Երբ 2014թ. սկզբին Ընկերության վարկային պորտֆելը գերազանցեց նրա ակտիվների 60%-ը, այն ստիպված էր կասեցնել էլեկտրաէներգիա արտադրող ընկերություններին (հատկապես՝ պետական հսկողության ներքո գտնվող) վճարումները:

Այս պայմաններում ՀԾԿՀ-ն, համակարգի մասնակիցների վճարունակությունը պահպանելու նպատակով, 2015–2016թթ. սակագնի վերանայման գործընթացի շրջանակներում որոշում կայացրեց Ընկերության սակագնային մարժայի 2012թ. կուտակված պակասորդի եռամյա փոխհատուցման սխեմայից գերակա առաջնահերթությամբ անցում կատարել միանվագ փոխհատուցման և նրան հնարավորություն տվեց կիրառել հիմնական միջոցների արագացված մաշվածություն (+4 մլրդ դրամ): Նման որոշումը բացատրվում էր երկրի էներգահամակարգի պահպանման և ոլորտում ֆինանսական ճգնաժամի կանխման անհրաժեշտությամբ:

Անհրաժեշտ է նշել, որ կարգավորողը ունի բոլոր հնարավորությունները կանխել սակագնի աճը 2016– 2017թթ.: Դրա համար բավարար կլինի ՀԱԷԿ-ի վերանորոգման ծրագիրը բաշխել երկու սակագնային տարվա միջև և մեծացնել «Հրազդան – 5»-ի ծանրաբեռնվածությունը:

Դրա հետ մեկտեղ, երկարաժամկետ կտրվածքով իրավիճակի կայունացման նպատակով կարգավորողին անհրաժեշտ է որոշել գործող ակտիվների գծով ծախսերի տնտեսման ներքին ռեզերվները, իսկ պետական իշխանության համապատասխան մարմիններին՝ հստակորեն սահմանել ոլորտի զարգացման առաջնահերթությունները, հատկապես՝ նոր հզորությունների կառուցման մասով: Այս հարցերի պատասխանները կտրվեն մեր կողմից այս առաջադրանքի իրականացման երկրորդ և երրորդ փուլերի շրջանակում:

Ընդ որում, մենք պարզեցինք, որ վերջին երկու տարիներին սակագնի բարձրացումը գործնականում պայմանավորված է եղել հավասարապես երկու գործոնների ազդեցությամբ՝ գնվող էներգիայի թանկացմամբ և երկրում էլեկտրաէներգիայի արտադրության պլանավորված և փաստացի կառուցվածքներում անհամապատասխանությունների արդյունքում պակաս ստացված սակագնային մարժայի փոխհատուցմամբ՚,- ասված է հաշվետվությունում: