Փորձագետ. ամեն տարի Սևանա լիճը մի շարք էկոհամակարգային ծառայություններով Հայաստանին 400 մլն դոլարի տնտեսական օգուտ է բերում

Արմինֆո. Ասիական զարգացման բանկը (ԱԶԲ) մինչեւ տարեվերջ Հայաստանի կառավարությանը կներկայացնի Սեւանա լճի ամբողջ տարածքում կեղտաջրերի հեռացման եւ մաքրման համակարգի ներդրման տեխնիկական աջակցության ծրագրի փաթեթը: Այդ մասին հայտարարել է բանկի կլիմայի փոփոխության հարցերով ավագ փորձագետ Վարդան Կարապետյանը՝ մարտի 21-ին ելույթ ունենալով ԱԶԲ-ի "Պաշտպանելով Սեւանա լիճը. կայուն լուծումներ եւ ներդրումային ռազմավարություններ" թեմայով սեմինարի հարթակներում։

Նա նշել է, որ ի սկզբանե փաթեթը կներկայացվի Ներդրումային կոմիտեին, որից հետո արդեն կառավարությանը: Իշխանությունների հավանությանն արժանանալու դեպքում, ինչպես հավելել է փորձագետը, Ասիական զարգացման բանկը 800 հազար դոլար կհատկացնի այդ ծրագրի իրականացման տեխնիկական եւ խորհրդատվական աջակցության եւ հետազոտության անցկացման համար: Այս փուլում Բանկի մասնագետները նախագծում են Սևանի ամբողջ տարածքում կեղտաջրերի հեռացման և մաքրման համակարգ:

ԱրմԻնֆո-ի թղթակցի հետ զրույցում նա ընդգծել է, որ յուրաքանչյուր ներդրումային որոշում բաղկացած է 2 բաղադրիչից. որքան միջոցներ են անհրաժեշտ փոփոխությունների համար, և ինչ տնտեսական օգուտ դա կբերի: Կարապետյանն այդ առնչությամբ նշել է, որ Բանկի կողմից ուսումնասիրություն է իրականացվել այդ երկու բաղադրիչների վերաբերյալ, որի արդյունքում պարզվել է, որ Սեւանը բազմաթիվ էկոհամակարգային ծառայություններ է մատուցում Հայաստանին եւ հանրությանը: <Մենք դիտարկել ենք ընդամենը 5 ծառայություն, քանի որ դրանց հիման վրա հնարավոր է եղել գնահատել քանակական ցուցանիշները: Եվ գնահատելով միայն այդ 5 ծառայությունները, հայտնի է դարձել, որ ամեն տարի Սևանը Հայաստանին տալիս է 400 մլն դոլարի տնտեսական օգուտ, և եթե այդ օգուտը համադրվում է այդ էկոհամակարգային ծառայությունների շարունակականությունն ապահովելու համար անհրաժեշտ ներդրումների ծավալի հետ, տարեկան կտրվածքով խոսքը գնում է 15-20 մլն դոլարի ներդրումների մասին։ Իսկ դա անհամեմատելի է Սևանի կողմից գեներացվող օգուտի ծավալի հետ", - պատմել է նա։

Խոսելով ԱԶԲ-ի ներդրումային փաթեթի մասին՝ Կարապետյանը նշել է, որ տեխնիկական առումով դա Գեղարքունիքում պատշաճ ջրահեռացման համակարգի կառուցումն է, մեխանիկական մաքրման կայանների վերազինումը, կենսաբանական մաքրման հզորությունների ներկայացումը և, ամենակարևորը, ապակենտրոնացված լուծումների նախագծումը: <Որովհետև Գեղարքունիքի մարզը շատ մեծ է, կան հեռավոր համայնքներ, որոնց նկատմամբ հնարավոր չէ կիրառել կենտրոնացված լուծումներ, որոնք թույլ կտան կեղտաջրեր հավաքել: Դա տնտեսապես եւ տեխնիկապես հնարավոր չէ իրականացնել", - պարզաբանել է նա։

Փորձագետը նշել է, որ ԱԶԲ-ում ներդրումային արժեքի համատեքստում դիտարկել են մի քանի սցենար ։ <Մենք կոմիտեին կներկայացնենք ներդրումային փաթեթ, և կառավարության կողմից հավանության արժանանալու դեպքում պատրաստ ենք այդ ամենն իրականացնել ։ Հաշվի առնելով ներդրումների էկոլոգիական բնույթը եւ ազդեցությունը կլիմայի փոփոխության վրա՝ վստահ եմ, որ բանկը կառավարությանը կառաջարկի արտոնյալ պայմաններ>, - նշել է նա:

Նշենք, որ սեմինարի ընթացքում ջրային ռեսուրսների կառավարման և կլիմայի փոփոխության փորձագետ Ալեքսանդր Առաքելյանը ներկայացրել է "Սևանա լիճ. էկոլոգիական իրավիճակ, կլիմայի փոփոխություն, մարդածին ազդեցություն, ադապտացիոն կարիքներ" զեկույցը:

Ելույթ ունենալով միջոցառմանը՝ նա պատմել է, որ Սևանի էկոհամակարգին ամենամեծ վնասը հասցնում են չմաքրված կենցաղային կեղտաջրերը։ Այդ առնչությամբ Առաքելյանը նշել է, որ կեղտաջրերի շուրջ 73 տոկոսը չի հավաքվում և չի մաքրվում: Սեւանի "վնասատուների" թվում փորձագետը նշել է նաեւ հողօգտագործման եւ գյուղատնտեսության ոչ կայուն պրակտիկան, մասնավորապես, պեստիցիդների, պարարտանյութերի անվերահսկելի օգտագործումը եւ գոմաղբի կառավարման վերահսկողության բացակայությունը: Կոշտ թափոնների անարդյունավետ կառավարումը, ապօրինի ձկնորսությունը, փոքր հիդրոէլեկտրակայանները, որոնք խախտում են գետերի հոսքը, արդյունաբերական ձեռնարկություններից կեղտաջրերի արտանետումը այլ տեսակի գյուղատնտեսական գործունեությունից և այլն, նույնպես, նրա խոսքով, վնաս են հասցնում լճին։

Բացի այդ բոլոր գործոններից, փորձագետը կոչ է արել ուշադրություն դարձնել այն հանգամանքին, որ 1961-2024 թվականներին գրանցվել է Սևանա լճի ամբողջ ավազանում օդի ջերմաստիճանի 1,5 աստիճանով բարձրացում: Ձմռանը ավելի բարձր ջերմաստիճանի պատճառով, ըստ Առաքելյանի, ձյան տեսքով տեղումների քանակը նվազել է, իսկ ձյան հալոցքի հետևանքով առաջացած հոսքը Հայաստանի գետերի սնուցման հիմնական աղբյուրն է: Միևնույն ժամանակ, փորձագետը մատնանշել է լճի մակերևույթից գոլորշիացման ավելացումը, ինչը տեղի է ունենում օդի բարձր ջերմաստիճանի պատճառով: Մասնավորապես, նա նշել է, որ տարեկան մինչև 1.35 մլրդ խմ ջուր է գոլորշիանում։

Ըստ կանխատեսումների՝ Սևանա լճի ավազանում և Արարատյան դաշտում մինչև 2100 թվականը ջերմաստիճանը կբարձրանա 2-8 աստիճանով, ինչը պատմական միջինից բարձր ցուցանիշ է: Առաքելյանը նշել է, որ շոգ օրերի քանակը կավելանա, հատկապես, Արարատյան դաշտում, որը Հայաստանի հիմնական գյուղատնտեսական տարածքն է: Այդ համատեքստում փորձագետը նշել է, որ Արարատյան դաշտավայրը կարող է բախվել գյուղատնտեսական մշակաբույսերի ջերմային սթրեսի, բերքատվության նվազման և ոռոգման պահանջարկի ավելացման, ինչը կհանգեցնի ջրային ռեսուրսների նկատմամբ լրացուցիչ պահանջարկի:

Այս կապակցությամբ Առաքելյանը նշել է, որ անհրաժեշտ է կլիմայի մոդելավորման համար տեխնիկական ենթակառուցվածքի արդիականացում, ներառյալ մոնիթորինգի ցանցերի եւ հաշվողական ռեսուրսների բարելավումը, ջրային հաշվեկշռի եւ վտանգավոր հիդրոօդերեւութաբանական երեւույթների կանխատեսման մոդելների կատարելագործումը: Միևնույն ժամանակ, նա կարևորել է ջրի որակի ցուցանիշների վրա կլիմայի փոփոխության ազդեցության գնահատման մեթոդաբանության մշակումը և տվյալների կառավարման համակարգերի կատարելագործումը' պրոֆիլային հաստատությունների միջև դրանց փոխանակման համար:

Նշենք, որ Սևանա լիճը գտնվում է Գեղարքունիքի մարզում ՝ ծովի մակերևույթից մոտ 1900 մ բարձրության վրա ։ Սևանա լճի ավազանը (4721 քառ.կմ) կազմում է Հայաստանի ընդհանուր մակերեսի մեկ վեցերորդը: Սևանա լիճը Հայաստանի համար կենսական բնապահպանական և տնտեսական ռեսուրս է, որը նաև պատմական և մշակութային մեծ արժեք է կրում: