Ջաֆար Փանահի. Եթե չունես գաղափար, նույնիսկ, լավագույն տեսախցիկը քեզ չի օգնի

Արմինֆո. Աշխարհի ամենատիտղոսակիր ռեժիսորներից մեկը, որի 10 ֆիլմերից 9-ն արգելված է իր իսկ հայրենիքում՝ Իրանում, բայց արժանացել են ամենահեղինակավոր կինոմրցանակներին, ռեժիսոր, ով անազատության մեջ է եղել "հակակառավարական քարոզչության" համար, ինչպես նաև տնային կալանքի տակ է եղել՝ 20 տարի առանց  կինո նկարահանելու իրավունքի, առաջին անգամ Հայաստան է եկել՝ որպես "Ոսկե ծիրան" միջազգային կինոփառատոնի հյուր: Հավանաբար, շատերը կռահեցին, որ խոսքը իրանցի ռեժիսոր Ջաֆար Փանահիի մասին է։

"Ոսկե ծիրանի" կազմակերպիչների ջանքերի շնորհիվ կինոփառատոնի շրջանակում տեղի է ունեցել Փանահիի "Օֆսայդ" ֆիլմի ցուցադրությունը, ապա նաև երկրպագուների հետ հանդիպում Երևանում: Երկու միջոցառումների մոդերատորն էր ռուս հայտնի կինոքննադատ, լրագրող և գրող Անտոն Դոլինը, ով անցյալ տարի հրատարակեց ռեժիսորի մասին իր գիրքը ' <Անհնազանդության գործողություն. Ջաֆար Փանահիի ֆիլմերը>:

Հատկանշական է, որ երևանցի երկրպագուների հանդիպումը նշանավոր ռեժիսորի՝ իրանական կինեմատոգրաֆի նոր ալիքի ներկայացուցչի հետ տեղի է ունեցել նրա ծննդյան օրը ՝ հուլիսի 11 - ին: Այս առիթով "Ոսկե ծիրան" կինոփա0ռատոնը փոքրիկ անակնկալ էր պատրաստել վարպետի համար: "Ոսկե ծիրան" կինոփառատոնի գեղարվեստական ղեկավար և տնօրեն Կարեն Ավետիսյանը, շնորհավորելով ռեժիսորի ծննդյան տարեդարձը, հիշեցրել է, որ 2010 թվականին, երբ Փանահին տնային կալանքի տակ էր գտնվում՝ առանց նկարահանելու իրավունքի, սեփական տանը նա իր հեռախոսով վավերագրական ֆիլմ է նկարահանել ՝ նրան տալով հեգնական անուն՝ "Սա ֆիլմ չէ": Այս ֆիլմը ցույց է տալիս, թե ինչպես է ռեժիսորը աշխատում իր նոր ֆիլմի սցենարի վրա ։ Նկարահանումներին ներգրավված է եղել ևս մեկ իրանցի կինոգործիչ ՝ Մոջթաբա Միրթահմասբը ։ Ըստ լեգենդի ՝ ֆիլմը ձայնագրվել է USB սարքի վրա, տեղադրվել տորթի մեջ և գաղտնի դուրս բերվել երկրից: Այսպիսով, 2011 թվականին ֆիլմն աշխարհին ներկայացվել է Կաննի կինոփառատոնի հատուկ ցուցադրության ժամանակ:

Հիմք ընդունելով այս սյուժեն՝ "Ոսկե ծիրանի" տնօրենը, շնորհավորելով Փանահիին, նշել է, որ տարեդարձի տորթի ներսում USB սարք կա, որի վրա Երևանյան հանդիպումն է ձայնագրված: Հանդիսատեսը ջերմորեն շնորհավորել է ռեժիսորին ծննդյան օրվա առթիվ՝ ավանդաբար կատարվող երգով և բարձր ծափահարություններով:

Շնորհակալություն հայտնելով նման ջերմ ընդունելության և փառատոնի կազմակերպման համար ՝ Ռեժիսորը նշել է, որ իր համար մեծ երջանկություն է տասնամյակներ անց կրկին հանդիսատեսին ներկայանալու հնարավորություն ունենալը: Այնուամենայնիվ, Փանահին հերքել է տորթի առասպելը: Նա նշել է, որ միակ ճշմարտությունն այն է, որ իսկապես ֆիլմն Իրանից դուրս է բերվել USB սարքով:

Երևանում կայացած հանդիպման շրջանակներում ռեժիսորը պատասխանել է հետաքրքրող հարցերին, կիսվել փորձով և միանշանակ ոգևորել երիտասարդ մասնագետներին իր պատմություններով: Մասնավորապես, Փանահին նշել է, որ շատ հաճախ երիտասարդները, ուսանողները բողոքում են, որ չեն կարողանում ֆիլմ ստեղծել, քանի որ զրկված են հնարավորություններից, անհրաժեշտ բյուջեից: Հատկանշական է, որ նման մարդկանց Ջաֆար Փանահին պատասխանել է իր "Սա ֆիլմ չէ" ֆիլմով։ <Սա ֆիլմ չէ> վավերագրական  ֆիլմից  հետո ոչ մի ուսանող այլևս չի կարող ասել. <Ես չեմ կարող նկարահանել իմ ֆիլմը>: Իմ նկարը մեսիջ էր նման մարդկանց համար։ Դուք միայն պետք է գտնեք մի ճանապարհ, թե ինչպես պետք է ստեղծել ձեր ֆիլմը. խնդիր չէ, եթե չունեք պրոֆեսիոնալ տեսախցիկ, կարող եք ֆիլմ նկարահանել ձեր հեռախոսի տեսախցիկով: Այստեղ կարևոր է միայն քո մտածելակերպը, քո գաղափարը ։ Եթե գաղափար չունես, նույնիսկ լավագույն տեսախցիկը չի կարող քեզ օգնել", - ասել է ռեժիսորը։

Նա նաև նշել է, որ ֆիլմերը չեն բաժանվում լավի և վատի, պարզապես, որոշ ֆիլմեր ծառայում են հանդիսատեսին և հետևում են դրան: Փանահին նշել է, որ հոլիվուդյան և բոլիվուդյան ֆիլմերի մեծ մասը հենց այդպիսին են: Բայց կա նաեւ կինոաշխատանքների մի փոքր ընդգրկում, որոնք հանդիսատեսին իրենց հետեւից են տանում: <Միայն 5% - ն են ֆիլմեր, որոնք փոխանցում են ռեժիսորի աշխարհի տեսլականը: Եվ այդպիսով ֆիլմը դառնում է այն ցուցադրելու միջոց>, - ընդգծել է վարպետը։ Փանահին նշել է, որ ֆիլմն ինչ-որ առումով գաղտնիք է ռեժիսորի համար, և վերջինս պատրաստ է հրաժարվել ամեն ինչից՝ հանուն կինոյի: Խոսելով իր մասին՝ նա նշել է, որ չկա իր նկարահանած որևէ ֆիլմ, որի համար ինքը ամաչի ։ "Ես պատրաստ եմ հաղթահարել բոլոր դժվարություններն ու խնդիրները", - ասել է կինեմատոգրաֆիստը:

Հարցին, թե ինչպես է ստեղծում ֆիլմեր, հաշվի առնելով բազմաթիվ խնդիրներ և սահմանափակումներ, ռեժիսորը նշել է, որ միայն կողքից է ամեն ինչ բարդ թվում, բայց նկարահանման գործընթացի ներսում միշտ կա գոյատևելու միջոց: Փանահին խոստովանել է, որ երբեք չի համաձայնել համագործակցել պրոդյուսերների հետ, քանի դեռ իր նկարը պատրաստ չի եղել ։ "Ես ոչ մեկի հետ չեմ համագործակցում, քանի որ ֆիլմ նկարահանելիս վտանգում եմ իմ կյանքը, ֆինանսները", - ասել է իրանցի ռեժիսորը: Պրոդյուսերների հետ աշխատելու դեպքում, երբ ֆիլմն անհաջող է ստացվում, ռեժիսորը պետք է պատասխան տա դրա համար ։ Իսկ երբ ֆիլմը միայն քեզ է պատկանում և միևնույն ժամանակ գոհունակություն չի առաջացնում, ռեժիսորը կարող է այն ոչ ոքի ցույց չտալ, պատկերավոր ասած, չստորագրել դրա տակ։ Փանահին պատմել է, որ աշխատում է սահմանափակ թվով մարդկանց հետ, որոնց վստահում է, և որոնց համար նկարահանման գործընթացում մոտիվացիան ամենևին էլ ֆինանսական միջոցները չեն: Մասնավորապես, նա նշել է, որ եղել են դեպքեր, երբ իր հետ աշխատող դերասանները նկարահանման համար ոչինչ չեն ստացել ։ Ամենակարևորը, ըստ ռեժիսորի, լավ թիմ ունենալն է, այն ժամանակ ֆիլմը ոչ թե բիզնես նախագիծ է, այլ արվեստ և ընդհանուր սեփականություն:

Հիշեցնենք, որ Իրանում 2010 թվականին Ջաֆար Փանահին դատապարտվել էր 6 տարվա ազատազրկման ՝ իշխող վարչակարգի հակաքարոզչության մեղադրանքով: Սակայն անազատության մեջ նա անցկացրել է ընդամենը 2 ամիս՝ շնորհիվ իրանա-ֆրանսիական մշակութային կենտրոնի միջամտության և 200 հազար դոլար գրավի։ Արդյունքում՝ խափանման միջոցը փոխվել է տնային կալանքի և ֆիլմ նկարահանելու, սցենարներ գրելու, հարցազրույցներ տալու լիակատար արգելքի։ Սակայն արդեն 2022 թվականին Փանահին կրկին հայտնվում է կալանքի տակ այն բանից հետո, երբ դեմ է հանդես գալիս իրանցի կինոգործիչների ձերբակալությանը։ Այս անգամ դատարանը վճիռ է կայացնում 2010 թվականի՝ 6 տարի ժամկետով ազատազրկման մասին։ Բանտում Փանահին անժամկետ հացադուլ է հայտարարում և 2023 թվականի փետրվարին ազատ է արձակվում։

Նշենք, որ Ջաֆար Փանահին բազմաթիվ միջազգային կինոմրցանակների դափնեկիր է, այդ թվում ՝ "Ոսկե առյուծ"՝ Վենետիկի կինոփառատոնում, "Ոսկե արջ"՝ Բեռլինի կինոփառատոնում, "Ոսկե տեսախցիկ" ՝ Կաննի կինոփառատոնում: Բացի այդ, Կաննում Փանահին արժանացել է ժյուրիի հատուկ մրցանակին "Ոչ արջերին" ֆիլմի համար: