Սմբատ Նասիբյան. Պետական մոտեցումը կարող է Հայաստանի տնտեսության թերությունները վերածել առավելությունների

Արմինֆո. Կոնվերս բանկի հիմնադիր», ՀՀ Կենտրոնական բանկի խորհրդի նախկին անդամ Սմբատ Նասիբյանը ԱրմԻնֆո գործակալության հետ հարցազրույցում շարունակում է խոսել (առաջին հարցազրույց) հայկական «թավշյա հեղափոխության» գույների ու զարգացման հնարավոր սցենարների մասին: Վերլուծում է երկրում տիրող ներքաղաքական իրավիճակը: Կիսվում է Հայաստանի տնտեսական խնդիրների ու դրանց լուծման իր սեփական տեսլականով:

Պրն. Նասիբյան, հայկական «թավշյա հեղափոխության» էյֆորիայի առաջին ալիքը, կարծես, նվազեց: Ի՞նչ սպառնալիքներ և ինչ հնարավորություննե՞ր են թաքնված դրա ներքո:

Հայաստանում, իմ կարծիքով, ավելի շատ ապստամբություն էր, քանի որ մենք դեռ չենք տեսնում նոր գաղափարներ և իրականացմանն ուղղղված հստակ ծրագրեր, ինչպես նաև անձանց: Ըստ դասականների, հեղափոխությունը հասարակությանը կտրում է իր առօրյաից, ոչնչացնում պետության և էլիտայի պահպանողական կառույցները, ծնում նոր գաղափարներ: Միևնույն ժամանակ, հեղափոխությունը հաճախ ոչնչացnում է ոչ միայն իշխող ռեժիմիը, այլև պետական ​​մեքենան, ընդհուպ մինչև պետականության կորուստ: Այս լույսի ներքո անհրաժեշտություն է դառնում ապստամբության իրական վեկտորների սահմանումը և գիտակցումը, թե ինչի շուրջ պետք է մոբիլիզացնել դրա հզոր դրական էներգիան: Մենք պետք է հասկանանք, որ ամեն ինչ այնքան էլ պարզ չէ, որ պարզ լուծումներ չեն լինում, որ ցանկացած հսկայական փոփոխության և բարեփոխման բանալին միայն հզոր պետականությունն է: Հեղափոխությունից հետո ստեծվող մոդելներից մեկն էլ ժողովրդավարության ստեղծումն է, երկրորդը՝ ռեժիմի փոխարինումը նոր տեսակի օլիգարխիայով, երրորդը`հեղափոխական բռնապետության հաստատումը: Կարճաժամկետ հեռանկարում, մինչև արտահերթ ընտրությունները, այս մոդելներից ոչ մեկը Հայաստանում չի դիտվում: Այս լույսի ներքո առաջնահերթ խնդիր է, թե ինչպես  կանցկացնենք ընտրությունները, ինչ ուժեր կմասնակցեն և ովքեր կհաղթեն: Այստեղ ես վտանգ ե տեսնում, որ ժողովրդավարական ընտրություններում կարող են հաղթել գյուղական շրջաններում հեղինակություն վայելող կուսակցությունները, որոնք լիովին ի վիճակի են դառնալ նոր օլիգարխիա և հաստատել է նոր բռնապետական կամ ավտորիտար ռեժիմ: Երկրորդ վտանգը հեղափոխական բռնապետության հաստատումն է: Կա է նաև հին օլիգարխիայի վերադարձն իշխանության հիմքերի վրա, կամ նորի ստեղծումը: Բայց կա նաև ժամանակակից, արդյունավետ պետություն հիմնելու ճանապարհը, այս կամ այն կուսակցության հետևողական, հստակ, ժամկետների առումով իրատեսական ծրագրի հիման վրա: Ծրագրի վրա, որի համար այդ կուսակցությունը պետք է պատասխանատվություն կրի իր ընտրողների առջև: Վախենում եմ, որ սա թերևս մեր վերջին հնարավորությունն է, քանի որ մեր հասարակությունը և, հետևաբար, պետությունը, հերթական հիասթափությանը կարող են և չդիմանալ:

Որո՞նք են նոր կառավարության առջև ծառացած հիմնական մարտահրավերները:

Հիմնական մարտահրավերը գաղափարների բացակայությունն է, քանի որ այդ դեպքում դրանք կարող են անխուսափելիորեն փոխարինվել մասնավոր շահերով, դառնալով անկայունության հզոր գործոն: Մեկ այլ կարևոր վտանգ է բարեփոխումների հնարավոր սեգմենտավորումը, առայժմ մենաշնորհված տնտեսությունը: Այստեղ անհրաժեշտ է հատուկ նշել էներգետիկ ռեսուրսների պակասը: Այնուամենայնիվ, նման սցենարը հնարավոր է կանխել, եթե պետությունն օգտագործի իր մենաշնորհային իրավունքը: Ի տարբերություն նախկին՝ ոչ լեգիտիմ ռեժիմի, հայկական նոր իշխանությունն այդ իրավունքով, ընդ որում, ինչպես օրինական, այնպես էլ բարոյական, օժտված է հասարակության աջակցության շնորհիվ: Այս առումով կարելի է մեջբերել նորվեգացի տնտեսագետ, պրոֆեսոր Էրիկ Ռայներտին. «Մի արեք այն, ինչ ձեզ ասում են ամերիկացիները, այլ արեք այն, ինչ ամերիկացիներն ինքներն են արել»:  ԱՄՆ-ում ցանկացած անօրինական գործողություն կամ հանրահավաք ճնշվում են ամենադաժան ձևով, բայց դա Պետդեպարտամենտին չի խանգարում խստորեն դատապարտել հակակառավարական ցույցերի ցանկացած ճնշում այլ երկրներում: ԱՄՆ-ի իշխանությունները դա պայմանավորում են սեփական հասարակության վստահության հանդեպ ունեցած լեգիտիմությունով, ինչը, ըստ էության, իրավունք է տալիս օրենքի ցանկացած խախտման դեպքում կիրառել կոշտ ուժ: Հետևաբար, խաղի կանոնները Հայաստանում պետք է հստակ և նույնը լինեն բոլորի համար: Թե օլիգարխների, և թե մնացած հասարակության համար: Եվ բոլորը պետք է իմանան, թե ինչ կարող է նրանց սպասվում այդ կանոնները խախտելու դեպքում:

Իսկ չե՞ք տեսնում պոպուլիստական ​​նկատառումներով որոշումներ կայացնելու վտանգը:

Ցավոք, նման վտանգն արդեն տեսանելի է: Նախկին իշխանությունները պետության ձևավորման ուղղությամբ որոշակի ճիշտ քայլեր ձեռնարկել են: Դրանց թվում են կենսաթոշակային կուտակային համակարգի ստեղծումը, ավտոմեքենաների և բժշկական ապահովագրության համակարգերը, թեկուզ այն տեսախցիկները, որոնք հետևում են երթևեկության կանոնների խախտումներին: Բայց ամբողջ խնդիր կայանում էր նրանում, որ այդ ամենն օգտագործվում էր սեփական հարստացման նպատակով: Այսինքն, այդ բոլոր մեխանիզմները պետք է շարունակեն աշխատել, պարզապես պետք է փոխել ստացված ֆինանսական միջոցների բաշխման վեկտորները: Մարդիկ պետք է հստակ իմանան, որ այդ միջոցները, ի վերջո, գնում են իրենց սեփական կարիքներին, պետք է իմանան, որ իրենց չեն թալանում:

58 հանրապետականների ներկայությունը խորհրդարանում, կարծես, այդ ամենի լավագույն օգնությունը չէ...

Իրոք, նրանց կողմից, միանշանակ, կա կառավարության գործունեությունը սաբոտաժի ենթարկելու վտանգը: Իսկ այդ սպառնալիքին հակազդելը և անվստահություն արտահայտելը պետք է տեղի ունենա ոչ թե պատուհանների տակ սպառնալիքներ բղավելով, այլ նրանց նկատմամբ իրավական մեխանիզմներ կիրառելով: Դա անելու համար նախ պետք է ուսումնասիրել, թե ինչպես և ինչ ճանապարհով այդ մարդիկ հայտնվել են իշխանության ղեկին, և ինչ հետքեր են թողել իրենց հետևից այս բոլոր տարիներին: Սա միակ ճանապարհն է, և այդ ճանապարհը պետք է հնարավորինս արագ անցնել, քանի որ այսօր քաղաքացիներն սպասում են արդյունքների: Օրինակ, հասարակությանն այնքան անցանկալի Երևանի քաղաքապետին պաշտոնանկ անել    պետք է ոչ թե փողոցային ճնշումների կամ բողոքի ակցիաների միջոցով, այլ օրենքի հոդվածների տարրական կիրառումով, ընդ որում՝ամենայն կոշտությամբ: Նման քրեական հոդվածներից մեկը կոչվում է՝ ապօրինի հարստացում, որը կարող է օգտագործվել պետական միլիոնատեր ​​պաշտոնյայի դեմ: Ես նույնպես լուրջ կասկածներ ունեմ մեր պաշտոնատար անձանց հարկային եկամուտների հռչակագրերի իրականությանը համապատասխանության առումով, հատկապես նրանց, ովքեր որպես իրենց եկամտի աղբյուր նշում են վարկային գործունեությունը: Այստեղ լեգիտիմ իշխանության իրավապահ մարմինների համար բացվում է լայն, չմշակված դաշտ, բացառապես օրենքի շրջանակներում: Պետության կառավարման գործառույթները, որոնք իրականացվում էին նախկին իշխանությունների կողմից, չափազանց թանկ էին նստում հասարակության վրա:

Իմ կարծիքով, խոսքը գնում է 1-ից մինչև 3 միլիարդ դոլարի տարեկան վարձավճարի մասին: Մինչդեռ, այդ գումարների պատշաճ օգտագգործումը լիովին բավարար կլիներ թեկուզ, պետական ​​ապարատի բնականոն գործունեությունն ապահովելու համար: Կարծում եմ, որ մենք պետք է պարզապես մոռանանք հանրապետականներին, քանի որ նրանք այլևս ներկայացուցչական ներուժ չունեն:

Բայց այնուամենայնիվ, հանրապետականներն այսօր արդեն փորձում են խաղալ Նիկոլ Փաշինյանից հասարակության բարձր ակնկալիքների վրա: Եվ դրան է միացել նրանց տրամադրության տակ դեռևս գտնվող ողջ քարոզչական մեքենան: Ինչո՞վ կարող է պատասսխանեռլ նոր կառավարությունը, եթե ոչ՝պոպուլիստական ​​որոշումներով:

Մեր ժողովրդին սովը փողոց դուրս չբերեց, հայն այն ազգն են, որը միշտ էլ կարողանում է ինչ-որ չափով իրեն կերակրել: Մարդիկ արդարություն փնտրելու համար դուրս եկան փողոց: Հետևաբար, այսօր նրանք նոր իշխանությունից ոչ թե հացը կամ շոուներ են ակնկալում, այլ օրենքի առաջ բոլորի հավասարություն և արդարություն: Նրանք օրենքի գերակայություն են ակնկալում բոլորի և ամեն ինչի վրա: Երկար տարիներ Հայաստանում, մարդու արժանապատվության ոտնահարման արդյունքում, ոմանց թույլ է տվել այն, ինչը թույլ չի տրվել մեծամասնությանը: Մի բուռ մարդիկ, օգտագործելով իշխանության կողմից տրված իրենց արտոնյալ դիրքը, տարիներ շարունակ իրար մեջ բաժանում էին միլիարդները, մնացած բնակիչությանը թողնելով թշվառ փշրանքները: Իսկ այսօր մարդիկ իշխանությունից ակնկալում են այս կամ այն դիրքին սեփական ուժեևով հասնելու իրավունք, բոլորի, այլ ոչ թե մի խումբ պայմանականորեն ընտրված մի բուռ մարդկանց համար: Հետևաբար, Փաշինյանը պետք է առաջին հերթին արմատախիլ անի անարդարությունը, հենվելով մեր հասարակության առողջ զանգվածի վրա, որը, փաստորեն, նրան բերեց իշխանության: Իսկական պետականություն ունենալու մեր հասարակության օրինական և սրված ծարավը պետք է հհագեցվի նոր կառավարության ծրագրային մոտեցման տեսքով: Հասարակությունը պետք է բացատրվի, որ հենց դա է նոր կառավարության հիմնական խնդիրը: Եվ հենց այդ ուղղությամբ էլ պետք է կաշխատի: Մարդիկ պետք է հստակ իմանան, թե ինչու պետք է աջակցեն Նիկոլ Փաշինյանին հետագայում: Դա համար նրանց պետք է բացատրել, որ որոշումները կայացվում են ռացիոնալ հիմքի վրա, և ոչ այն պատճառով, որ իշխանությունն ամենախելոքն է և կարող է իրենց փոխարեն ամեն ինչ որոշել:Դրա համար էլ հասարակությանը պետք է ներկայացվի լուծումների տարբերակները և դրանց ռիսկերը, նախքան նրանց ընդունումը:

Փաստորեն, Նիկոլ Փաշինյանն արդեն անում է դա, խստորեն քննադատվող անձանց միջոցով ...

Նրա այդ նախաձեռնությունը կարելի է միայն ողջունել: Բայց դա բավարար չէ, քանի որ վարչապետը չի կարող պատասխանատու լինել բոլորի համար, չի կարող լինել բոլոր բնագավառների փորձագետ: Հասարակության հետ խոսել, բացատրել իրավիճակը, հեռանկարները և ռիսկերը կարող են ոլորտների մասնագետները: Հայաստանի տնտեսությունն ու կառավարումն անարդյունավետ են և անբավարար, այդ կառավարման վարձը սարսափելի բարձր է և ոչ մրցունակ: Իսկ մրցունակ լինել, նույնիսկ ԵԱՏՄ մյուս երկրների հետ հարաբերություններում, հնարավոր է միայն Հայաստանի կառավարության արդյունավետության բարձրացման միջոցով: Ահա այնտեղ է թաքնված մեծ ներուժը: Ցավոք, պետք է ցրեմ հասարակության մեծ ակնկալիքները տնտեսության կտրուկ բեկումի առումով: Նույնիսկ իշխանություններն ունեն արտաքին նեերարկումների ակնկալիքներ:

Մինչդեռ, տեսանելի ապագայում, անձամբ ես, ներդրումների ներհոսքի կտրուկ աճ չեմ ակնկալում: Ներդրումների ներհոսք մենք կարող ենք ակնկալել միայն խաղի հստակ կանոնները սահմանելուց հետո, կառուցելով ժամանակակից պետություն, իր բոլոր ատրիբուտներով և տարրերով:

Պետություն, որը զուրկ կլինի հովանավորչական կառավարման և կլիենտիզմի դրսևորումներից: Այսօր շատերն են խոսում միլիարդավոր ներդրումների մասին, դրանք շատ մեծ թվեր են, որոնցով խաղալն ինձ այնքան էլ չի հրապուրում:

Սփյուռքում իշխանափոխությունը դիմավորեցին, կարծես, մեծ ոգևորությամբ: Ի՞նչ կարող եք ասել մեր հայրենակիցների համախառն ներդրումային ներուժի մասին, որը, ըստ որոշ գնահատականների, կազմում է 500 միլիարդ դոլար:

Իմ կարծիքով, այն պարզապես գոյություն չունի: Ինչ վերաբերում է 500 միլիարդ դոլարին, ապա եթե դրանք գոյություն ունեն, ապա Հայաստան հասսստատ չեն գա, չունենալով անհրաժեշտ պաշտպանություն: Մենք պետք է հասկանանք մի պարզ բան, որ սփյուռքի փողերը որևէ կերպ չեն տարբերվում մյուս հեջային ֆոնդերի, ներդրումային ընկերությունների, մասնավոր ներդրողների գումարներից: Համապատասխանաբար, Սփյուռքի ներդրումների տեղաբաշխման պայմանները նույնպես չեն կարող տարբերվել ընդունվածներից: Հետևաբար, իմ կարծիքով, այստեղ զգացմունքային ֆոնը բավականին ավելորդ է, իսկ  Սփյուռքը Հայաստանին կցուցաբերի միայն բարեգործական օգնություն: Եվ այս լույսի ներքո Հայաստանիօ համար ավելի լավ է գործ ունենալ խոշոր ներդրումային հեջային ֆոնդերի հետ, որոնք ունեն մեծ ռիսկեր ունեցող երկրներում ներդրումներ կատարելու փորձ:

«Ավգյան ախոռները», իրականում, վաղուց մաքրման կարիք ունեն: Նախկին իշխանությունների շնորհիվ դրանց մեջ, ի թիվս այլ բաների, կուտակվել են նաև միլիարդավոր դոլարների արտաքին պարտքեր: Ի՞նչպես եք պատկերացնում այս հարցի լուծումը: Միայն արտաքին պարտքի սպասարկման համար պահանջվում է մի քանի հարյուր միլիոն դոլար, և այդ գումարը տարեցտարի աճելու է:

2018 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ Հայաստանի՝պետության, կենտրոնական բանկի և մասնավոր հատվածի ընդհանուր արտաքին պարտքը հասել $ 10.5 մլրդ-ի: Եվ այդ  սարսափելի թիվը միայն Կարեն Կարապետյանի վարչապետության տարիներին ավելացավ $ 1.3 մլրդ-ով: Եվ այն հանգամանքը, որ $ 6 մլրդ է կազմում միայն կառավարության մասնաբաժինը ընդհանոր պարտքի գումարում, վկայում է այն մասին, որ մասնավոր հատվածի պարտքերն ու ռիսկերն էականորեն աճել են ինչը լրջորեն մտահոգում է: Պետական ​​պարտքը, համապատասխանաբար, բաղկացած է ազատ շուկայում տեղաբաշխված կարճաժամկետ պետական պարտատոմսերից, ինչպես նաև ԱՄՀ, ՀԲ, ԱԶԲ և այլոց ծրագրային արտոնյալ վարկերից: Պարտատոմսերի դիմաց վճարները ինչ-որ կերպ հետաձգել, որը կազմում է մոտ 1 մլրդ. դոլար, Հայաստանի չի կարող, քանի որ դա կնշանակի անվերապահ դեֆոլտ: Բայց մենք կարող ենք փորձել պայմանավորվել միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների հետ, Հայաստանին տրված ծրագրային վարկերի առումով: Ի վերջո, այդ բոլոր վարկերը տրամադրվել են համատեղ ծրագրերի իրականացման նպատակով, և վատ չէր լինի կրկին նստել և միասին գնահատել դրանց իրականացման արդյունավետությունը: Եվ եթե հանկարծ պարզվի, որ նախկին ռեժիմն այդ միջոցներն օգտագործել է անարդյունավետ, և նույնիսկ կատարել է «օտկատներ», այդ թվում նաև վարկառուներին, ապա լիովին հնարավոր կլինի փորձել հրաժարվել այդ միջոցների նկատմամբ պատասխանատվությունից: Ի վերջո, այդ հաստատությունները կարող էին նաև չտրամադրել այդ վարկերը, իսկ եթե տվել են, ապա դրանց իրականացումը պետք է առնվազն վերահսկեին:

Կամ գոնե փորձեին բաժանել դրանք ...

Իհարկե: Առավել բացասական սցենարի դեպքում պետք է փորձել ստուգել և գնահատել այս կամ այն ծրագրի արդյունավետությունը, օրինակ «Հյուսիս-Հարավ» ծրագրի, և ԱԶԲ կողմից անբարեխիղճ վերահսկողության հայտնաբերման դեպքում փորձել վերակազմավորել վարկը: Իսկ սա վերակավարկավորման հնարավոր մոդելներից միայն մեկն է:

Գնահատեք Հայաստանի տնտեսության չօգտագործված ներուժը: Այսօր ո՞ր ոլորտները կարող են զարգանալ:

Այստեղ հարկ է ընդհանուր գնահատական ​​տալ Հայաստանի ամբողջ տնտեսությանը, առաջին հերթին բացահայտելով առավելությունները մյուս երկրների նկատմամբ: Մենք անդամակցում ենք ԵԱՏՄ-ին, ունենք փոքր, համեմատաբար կրթված, միատարր, բավականաչափ շարժունակ բնակչություն: Կա տեխնիկական զարգացում, ինտերնետը տարածված է: Ի վերջո, Հայաստանում անվտանգ է և ինչ-որ առումներով Հայաստանում ապրելն ավելի հարմարավետ է, քան նույնիսկ Ֆրանսիայում: Հետևաբար, մենք պետք է այս առավելություններն առաջին հերթին փորձենք տեղափոխել մակրոտնտեսական «կալկայի» վրա և տեսնել, թե ինչ կստացվի: Հայաստանը մեծ երկիր չէ, հետևաբար, համեմատաբար հեշտ և արդյունավետ է փորձարկել տնտեսական ծրագրեր, ընդ որում՝ տրանսազգային կորպորացիաների մասնակցությամբ: Հայաստանում բավականին հեշտ է թեստային ռեժիմով կատարել նոր տեխնոլոգիաների փորձարկում, որոնք, հաջողության դեպքում, կարելի է տարածել մեծ շուկաներում: Ֆրանսիական «La poste» հետ իմ համագործակցության հիման վրա կարելի է ասել, որ դա շատ հնարավոր է: Այլ կերպ ասած, մենք տեսնում ենք, որ խնդրի ճիշտ ձևակերպման դեպքում մեր փոքրիկ շուկան, տնտեսության թերությունները կարող են վերածվել առավելության: Բայց միայն մեկ դեպքում, եթե լինի պետական ​​մոտեցման դրսևորում՝ բառացիորեն ամեն ինչում: Իսկ դրա համար Հայաստանում կա բավարար մարդկային ներուժ: