Սերգեյ Մարկեդոնով. Հայաստանի վերջնական աշխարհաքաղաքական վեկտորի մասին խոսելը վաղաժամ է

Հարաբերությունների իրավական ձևաչափի վերանայման շուրջ Երևանի հետ նոր բանակցությունների անհրաժեշտությունը Ռիգայում կայացած ՙԱրևելյան գործընկերության՚ գագաթնաժողովի ամփոփիչ հռչակագրի 30 կետերից մեկն է: Ձեր կարծիքով, արդյո՞ք հարաբերությունների նոր ձևաչափը Հայաստանին տանում է դեպի եվրաինտեգրում:

Մենք սովոր ենք ողջ հարցը հանգեցնել անդամության կամ ինտեգրման, մինչդեռ փոխհարաբերություններն այդ օրակարգով չեն սպառվում: Եթե երկիրը հնարավորություն չունի հեռանկարում անդամակցել ԵՄ-ին կամ, ասենք, արտոնություններ ստանալ շենգենյան վիզաների հարցերում, դա բնավ չի նշանակում հարաբերությունների ինքնըստինքյան խզում: Իմ կարծիքով, ուկրաինական ճգնաժամի բացասական հետևանքներից մեկը հենց ԵՄ-Ուկրաինա հարաբերությունների ողջ օրակարգի հանգեցումն է չափազանց պարզեցված, երկգույն սխեմայի: Այդ պատճառով ՙԱրևելյան գործընկերության՚ Ռիգայի գագաթնաժողովը ես միանշանակ չէի գնահատի` որպես ձախողում կամ ձեռքբերում: Ռիգայում տեղի ունեցավ Ռիգայից կամ  Վիլնյուսից շատ ավելի վաղ սկսված գործընթացի ամփոփում` հետխորհրդային տարածության ֆրագմենտացիա, որն աստիճանաբար ավելի է վերածվում տարբեր ուղղվածության շահերի կոնգլոմերատի: Նույնիսկ Կովկասի երկրներում ինտեգրման մարտահրավերներին կա երեք տարբեր պատասխան. Վրաստանի արևմտամետ վեկտորի ամրապնդում, Ադրբեջանի հաշվեկշռում  և Հայաստանի եվրասիամետ ընտրություն: Սակայն նույնիսկ դա չի նշանակում, թե այդ երկրները հավատարիմ կմնան միայն այդ գծին: Օրինակ` Պանկիսի կիրճի իրավիճակը, որին Թբիլիսին լուրջ ուշադրություն դարձրեց և որն այդ երկրին ստիպում է համագործակցել Ռուսաստանի հետ` չնայած առկա խնդիրներին:

Ֆրանսիայի առկայությունը ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահների շրջանում, կես միլիոնանոց հայ համայնքը, ԱՄՆ միլիոնանոց համայնքը Հայաստանին ստիպում են նայել դեպի Արևմուտք: Իսկ Ադրբեջանը սովորականի նման ձգտում է հաշվեկշիռ  պահպանել ուժի տարբեր կենտրոնների միջև և դրանից շահում է: Այդ տեսանկյունից անհնար է թվում խոսել ոչ միայն Հայաստանի, այլև նախկին ԽՍՀՄ ցանկացած այլ երկրի վերջնական ընտրության մասին:

Եվրոպացիները պնդում են Հայաստանի եվրասիական ընտրության և ԵՄ հետ համագործակցության նոր ձևերի միջև հակասությունների բացակայության մասին: Դուք տեսնու՞մ եք նման հակասություններ:

Կարծում եմ`այդ հակասությունները ստեղծվել են Երամիության կողմից 2013 թվականին:

Եթե չլիներ այդ փաստը, և այդքան միանշանակ չլիներ Ժոզե Մանուել Բարոզուի հռետորաբանությունը`ուկրաինական ճգնաժամը, միգուցե, չլիներ, և երկրում նման աղետալի իրավիճակ չստեղծվեր: Հուսով եմ, որ ուկրաինական ճգնաժամը դաս կլինի նրանց համար, ովքեր պառակտված ինքությամբ երկրին`Ուկրաինային միանշանակ ընտրության առջև են կանգնեցրել: Նման գործելաոճը վտանգավոր է ինչպես Եվրոպայի, այնպես էլ Ռուսաստանի համար:

Հայաստանում ինքնության ամբողջականության հետ կապված խնդիրներ չկան...

Համաձայն եմ: Այնուամենայնիվ, մերձավոր արտերկիրը Ռուսաստանի կողմից որպես հատուկ շահերի ոլորտ է ընկալվում: Եվ այդ ոլորտը յուրացնելու ոտնձգությունը, առանց վերջինիս շահերը հաշվի առնելու, անշուշտ, խնդիր կդառնա ինչպես Ռուսաստանի, այնպես էլ բոլոր նրանց համար, ովքեր կփորձեն անել դա: 

Որոշ թերահավատներ, ի պատասխան ԵՏՄ-ում Հայաստանի հեռանկարների վերաբերյալ հարցին, առաջարկում են խոսել եվրասիական ինտեգրման բուն նախագծի տխուր հեռանկարների մասին: Ի՞նչ կարծիք ունեք այս առնչությամբ:

Հաշվի առնելով, որ եվրասիական ինտեգրման նախագիծն այժմ ձևավորման փուլում է գտնվում`որևէ հեռահար եզրակացություններ առայժմ չենք կարող անել: Ներկայումս եվրասիական ինտեգրման նախագիծը որոշակի փորձարկում է անցնում: Ի տարբերություն ԱՊՀ-ի`Եվրասիական տնտեսական միությունն ընդհանուր անցյալին վերաբերող նախագիծ չէ: Դա որոշակի ինտեգրացիոն կառուցվածք ձևավորելու փորձ է, որտեղ հարկավոր կլինի կիսվել որոշակի ինքնիշխանություններով: Այս առումով Հայաստանի եվրասիական հեռանկարների մասին պետք է խոսել միայն` ԵՏՄ հեռանկարների հետ կապակցված: Գաղափարն ինքնին բավականին հետաքրքիր է, և ունի կայացման բոլոր շանսերը: Սակայն, սայլը ձիուց առաջ դնել, այնուամենայնիվ, հնարավոր չէ:

Ձեր ելույթներից մեկում Դուք իրանական միջուկային խնդրի կարգավորման շուրջ իրավիճակը գնահատել եք`որպես բազմաթիվ անհայտներով խնդիր: Կիսվեք դրանցից գլխավորներով:

Արևմուտք-Իրան հարաբերությունների կարգավորումն անխուսափելիորեն կհանգեցնի Իրանի ներգրավմանը Եվրոպայի էներգետիկ նախագծերին: Համոզված եմ, որ նման հեռանկարն ինքնաբերաբար կհանգեցնի Ադրբեջանի ներկայիս դերի կտրուկ ձևափոխմանը, որը որպես Ռուսաստանին հակակշիռ է դիտարկվում Եվրոպան ածխաջրածիններով ապահովելու հարցում: Իրանի ներգրավվածությունը որոշ իմաստով կհանգեցնի նաև եվրոպական էներգետիկ շուկայում Ռուսաստանի մենաշնորհային դերի վերացմանը: Դրանից հետո Իրանը կարող է զգալորեն ակտիվացնել իր տարածաշրջանային քաղաքականությունը: Թե ինչպես այն կիրականացնի, ում շահերին համապատասխան, հարցեր են, որոնք ակնհայտորեն օրակարգային կդառնան: 

Այնուամենայնիվ, Իրանին ռուսական С-300 զենիթահրթիռային համալիրների մատակարարումների արգելքը վերացնելու ՌԴ նախագահի մտադրությունը վկայում է Արևմուտքի և Ռուսաստանի միջև Իրանի համար մրցակցության ողջ նրբության Մոսկվայի ընկալման մասին...

Իրանը բավականին ծանրակշիռ մեծություն է`բացառապես որպես օտար շահերի հավելուկ դիտարկվելու համար: Այս առումով Իրանն ակնհայտորեն պատրաստ չէ աշակերտի դերին մանկավարժների մրցությունում: Իսկ Իրանի նկատմամբ Ռուսաստանի հետաքրքրությունն ակնհայտ է`հաշվի առնելով տուրբուլենտային իսլամական աշխարհում Թեհրանի և Մոսկվայի կառուցողական փոխգործակցությունը: Բայց դա չի նշանակում Իրանի և Ռուսաստանի բոլոր դիրքորոշումների նույնականություն: Այդ պատճառով համագործակցության մասին խոսելուց առաջ անհրաժեշտ է որոշել դրա ուղղությունները: Առայժմ դրանք ակնհայտորեն բավարար չեն, որպեսզի խոսենք վերջինիս ռազմավարական բնույթի մասին: Կա որոշակի հետաքրքրություն այդ կարևոր երկրի նկատմամբ, որն իր դերակատարությունն ունի թե’ Կասպիայում, թե’ Կովկասում, թե’ Մերձավոր Արևելքում, թե’ Աֆղանստանում, սակայն մտադրությունները պետք է ամրապնդվեն ոչ միայն Իրանին ռուսական С-300 զենիթահրթիռային համալիրների մատակարարումների արգելքի վերացմամբ:

Շարունակեմ թեման: Կարելի՞ է արդյոք ղարաբաղյան խնդիրը լուծել`առանց Իրանի կարծիքը հաշվի առնելու:

Ղարաբաղյան հակամարտությունն առաջին հերթին պետք է լուծեն Հայաստանը և Ադրբեջանը, սակայն առանց Իրանի կարծիքը հաշվի առնելու`դա, իհարկե, հնարավոր չէ:

Ցավոք, հաճախ մենք մոռանում ենք հարևանության կարևորության մասին: Մինչդեռ, երբեմն այդ հարևանությունն այնքան կարևոր է լինում, որ մթագնում է այլ կարևոր և պրագմատիկ հիմնավորումները:

Ինչպե՞ս եք գնահատում լոզանյան պայմանավորվածությունների վերջնական ձևակերպման հունիսյան հեռանկարները:

Եթե նույնիսկ այդ համաձայնագիրը վերջնական լինի, այն շուտով ուժի մեջ չի մտնի: Իրանի նկատմամբ պատժամիջոցների բազմամյա ռեժիմի պայմաններում շատ դժվար կլինի ՙհետադարձ ռեժիմի՚ վրա դնել այդ մեքենան:

Ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Ադրբեջանում գոյություն ունի տեսակետ, համաձայն որի` 2014-2015 թթ. ղարաբաղյան հակամարտության կողմերի շփման գծում իրավիճակի սրումը վերագրվում է Ռուսաստանին: Որպես հիմնավորում`նշվում է այդպիսով Երևանին և Բաքվին իր ազդեցության գոտում պահելու Մոսկվայի շահագրգռվածությունը: Ի՞նչ կասեք այդ առնչությամբ:

Ռուսաստանը բացառիկ պատասխանատվություն չի կրում Ղարաբաղի շուրջ իրավիճակի սրման համար: Իրականում իրավիճակի սրման պատճառները բավական շատ են: Առաջինը`կողմերն իրենք ելք չեն գտնում, ինչի հետևանքով տեղի է ունենում անցում ինչ-որ այլ, այդ թվում`ուժային մեթոդների: Բացի այդ, այդպիսով տեղի է ունենում  հակամարտության կողմերի կողմից Մինսկի խմբի յուրօրինակ փորձարկում`պարզելու, թե որքանով այն կարող է որպես միասնական ուժ հանդես գալ աշխարհաքաղաքական նոր պայմաներում:

Ղարաբաղում կայացած խորհրդարանական ընտրություններն առաջընթաց, թե՞ հետընթաց քայլ էին հակամարտության կարգավորման ճանապարհին:

Առաջին հերթին դրանք ղարաբաղյան ինքնության հաստատմանն ուղղված հերթական քայլ էին: Շատերը խոսում են տնտեսական և ռազմական երաշխիքների մասին, որոնք Հայաստանը տալիս է Ղարաբաղին: Իհարկե, դա այդպես է, բայց եթե մարդիկ գալիս են քվեարկելու և ընտրելու, նշանակում է`դա պետք է իրենց: Նշանակում է`նրանք իրենց Հայաստանի, առավել ևս`Ադրբեջանի մաս չեն զգում: Իսկ թե առաջընթաց կամ հետընթաց քայլ է, կախված է այն բանից, թե որտեղ եք նստած ու ինչպես եք գնահատում իրավիճակը:

Բաքուն բացասաբար է գնահատում ընտրությունները, քանի որ դրանք տարածքային ամբողջականության խնդիր չեն լուծում: Հայաստանում դրական և լավատեսորեն են վերաբերում ընտրություններին`հաշվի առնելով, որ ընտրությունները որոշակի ժամանակ շահելու և ստեղծված իրողություններին աստիճանաբար հարմարվելու հնարավորություն են տալիս, իսկ ղարաբաղցիներն այդպիսով ձգտում են ազդարարել իրենց գոյության մասին: