Բաքուն ՄԱԿ-ին հղել է ուղերձ, որի ընդհանուր էությունը հանգեցվում է Երևանի և Ստեփանակերտի հետ հրադադարի շուրջ 1994 թվականի համաձայնագրի դրույթներից հրաժարման և Հայաստանի ու Ադրբեջանի ԶՈՒ գլխավոր շտաբների պետերի մոսկովյան բանավոր պայմանավորվածության վրա հիմնվելու ձգտման: Դա արվեց Ռուսաստանի արտգործնախարար Լավրովի երևանյան հայտարարությունից հետո, ով հատկապես ընդգծել էր, որ Մոսկվան «քառօրյա պատերազմը» չի դիտարկում որպես հիմք հրադադարի շուրջ գոյություն ունեցող պայմանավորվածությունները նորով փոխարինելու համար: Այս ամենն առնվազն վկայում է Ռուսաստանի և Ադրբեջանի դիրքորոշումներում լուրջ տարաձայնության մասին: Ի՞նչ կասեք այս առնչությամբ:
Երևանի, Ստեփանակերտի և Բաքվի միջև անժամկետ հրադադարի շուրջ 1994 թվականի եռակողմ պայմանավորվածության արդիականացումը «քառօրյա պատերազմի» տրամաբանական հետևանքն է: Հայաստանը և ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահներն ապրիլյան պատերազմից հետո հստակ արձանագրեցին, որ կարգավորման իրավական հիմքը մնում են 1994-1995թթ. փաստաթղթերը: Ավելի ուշ ՌԴ արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովը դրան հավելեց շփման գծում միջադեպերի հետաքննության մեխանիզմների արդիականացումը:
Ելնելով Ֆրանսիայի եվրոպական գործերի պետնախարար Առլեմ Դեզիրի երևանյան հայտարարություններից և մի շարք ամերիկյան հայտարարություններից` ԵԱՀԿ ՄԽ համանախագահների շրջանում, կարծես, փոխհամաձյանություն կա Ղարաբաղի շփման գծում միջադեպերի հետաքննության մեխանիզմների ներդրման հարցի շուրջ…
Միանգամայն ճիշտ է: Մինչև ապրիլյան պատերազմը Մոսկվան, համենայն դեպս, նման անհրաժեշտության մասին բացահայտ չի հայտարարել: Եվ այն, որ այդ անհրաժեշտության մասին բացահայտ հայտարարվել է, ըստ կարևորության երկրորդ պահն է համանախագահող երկրների այն հայտարարությունից հետո, թե որպես կարգավորման իրավական հիմք մնում են հենց 94-95 թվականների փաստաթղթերը: Մինսկի խմբի, առաջին հերթին, Ռուսսատանի կողմից եռակողմ համաձայնագրերի արդիականցնումը չէր կարող չհանգեցնել դրանցից Բաքվի հրաժարմանը, քանի որ դա կփոխեր ամեն ինչ: Եվ, գլխավորը, դա կասկածի տակ կդներ 1998 թվականից ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման փաստացի փոխակերկումը երկկողմ ձևաչափ:
Այլ կերպ ասած՝ քաղաքական շահաբաժիններ Բաքուն իր իսկ նախաձեռնած ապրիլյան ագրեսիայից չի՞ ստացել:
Ընդհանուր առմամբ Ադրբեջանի վերջին տարիների քաղաքականությունը, ինչն աչքի էր ընկնում շփման գծում սադրանքներով, որը Բաքուն ռազմական դիվանագիտություն է կոչում, քաղաքական մեծ փակուղու մեջ դրեց այդ երկրին: Բարձրացնելով շփման գծում բախումների մասշտաբների նշաձողը՝ Բաքուն բերեց այն բանին, որ հայկական բանակն ստիպված էր նոր դոկտրինա որդեգրել, ինչը հակիճ կարելի է հակառակորդի սանձահարման պատժիչ դոկտրինա անվանել: Այդ մասին հայտարարվեց ամբողջ աշխարհին, և աշխարհն ընդունեց այն, ինչը դրսևորվեց վերջինիս լռությամբ: Հայկական զինված ուժերի հաջորդող անցումն այդ դոկտրինի իրագործման գործնական քայլերրի 2014 թ. օգոստոսին, շատ բարդ իրավիճակում դրեց Ադրբեջանին: Բանը հասավ Ադրբեջանի կողմից արդեն ղարաբաղյան զորքերի հետ շփման գծի խորքում ենթակառուցվածքի կորստի վտանգի: Այդպիսով, ճնշման միակ մեխանիզմը, որը Բաքվում արդյունավետ էին համարում, շրջվեց իր իսկ դեմ, ըստ որում՝ ինչպես ռազմական, այնպես էլ քաղաքական առումով: Դա հնարավոր դարձավ Հայաստանի ռազմական ղեկավարության՝ գրագետ, համաշխարհային համընդունելի մոտեցման վրա հիմնված քայլի արդյունքում: Նման իրավիճակում Բաքվին ոչինչ չէր մնում, քան շրջել շախմատի խաղատախտակը՝ այդ միտումը կանգնեցնելու նպատակով:
Եվ այսօր մենք տեսնում ենք քաղաքական հետևանքները…
Բանն այն է, որ նման հուսահատ քայլերով իրավիճակը կոտրելու փորձերն այսօրվա աշխարհում շատ վտանգավոր են: Մենք տեսանք, թե ինչի հանգեցրեց Թուրքիայի նման հուսահատ քայլը՝ Սիրիայում ռուս զինվորականների հայտնվելուց հետո ռուսական ինքնաթիռը խոցելու տեսքով: Կարծում եմ՝ որոշ իմաստով Ադրբեջանում նույն բանը կատարվեց: Բաքուն փորձեց բլիցկրիգի միջոցով դուրս գալ անելանելի վիճակից: Արդյունքում Ղարաբաղի քաղաքական գործոնը կտրուկ մեծացավ, իսկ Եվրախորհրդարանում սկսեցին քննարկել վերջինիս ճանաչման հարցը, Սարսանգի բանաձևն առաջմղած երկրներին մեղադրանքներ ներկայացվեցին ապրիլյան պատերազմ հրահրելու համար: Եվ ամենագլխավորը՝ վերակենդանացվեց 1994-95 թթ. հրադադարի վերաբերյալ եռակողմ համաձայնագիրը: ՙՔառօրյա պատերազմը՚ հանգեցրեց Ադրբեջանի անվերապահ քաղաքական պարտության: Սա առաջինը, թե ինչ կլինի հետո, մենք դեռ չգիտենք:
Իսկ ռազմական առումո՞վ:
Գլխավոր ռազմական հետևանքը Բաքվի համար՝ Արցախի վրա ադրբեջանական տանկերի հարձակման բոլոր ուղղություններով դրանց ոչնչացումն էր: Պատահական չէ, որ ապրիլի 3-ից Ալիևը հանկարծ սկսեց խոսել հրադադարի մասին: Դա սկսվեց ջախջախումից անմիջապես հետո. մինչ այդ նույնիսկ չէին էլ ենթադրում, որ կարող են նման իրավիճակում հայտնվել: Այդ պատճառով այն հարձակվող տանկերը, որոնք չէին խոցվել, անմիջապես հետ քաշվեցին անվտանգ տարածք: Եվ Բաքվի համար այդ իրավիճակում միակ ելքը Մոսկվային դիմելն էր՝ հայկական բանակի հակահարձակումը կանգնեցնելու խնդրանքով:
Պարտությունից իրեն փրկելու խնդրանքով դիմելով Ռուսաստանին՝ Բաքուն հսկայական պարտավորություններ, մեծ պարտք վերցրեց իր վրա: Եվ այստեղ Ադրբեջանը պարտվեց երկրորդ անգամ: Ըստ որում՝ ղարաբաղյան մի քանի դիրք մնացին վերջինիս տնօրինության տակ: Եվ Հայաստանի և ԼՂՀ գլխավոր պահանջը դրանց վերադարձը կլինի՝ անժամկետ հրադադարի վերաբերյալ եռակողմ պայմանագրի շրջանակներում:
Առայժմ նման պահանջներ չեն հնչեցվում:
Առայժմ նման պահանջներ չեն հնչեցվում, բայց դա ամենևին չի նշանակում, որ հետո դրանք չեն հնչեցնի: Եվ եթե Ադրբեջանն ինքնակամ չվերադարձնի շփման գիծը 1994 թ. շրջանակներ, դա իրավաբանական հնարավորություն կընձեռի Երևանին և Ստեփանակերտին վերադարձնելու դրանք ռազմական ճանապարհով: Այդ իսկ պատճառով հայկական կողմը ԵԱՀԿ ՄԽ-ից պահանջում է Ադրբեջանին անվերապահորեն ագրեսոր ճանաչել, քանի որ ագրեսիան պետք է պատժվի:
Առայժմ ոչ ոք այդ հարցում չի շտապում…
Առայժմ ոչ ոք այդ հարցում, իհարկե, չի շտապում և չի շտապի: Դրանում է իրական քաղաքականությունը: Իսկ մնացածը կախված է սեփական քաղաքականությունն իրականացնելու մեր կարողություններից:
ՀՀ ԶՈւ երեք գեներալների ազատման փաստը վկայում է նաև մեր ղեկավարության սխալների մասին:
Իսկ ՀՀ ԶՈւ երեք գեներալների ազատման փաստը վկայում է նաև մեր ղեկավարության սխալների մասին: Ի՞նչ է նշանակում, մենք գիտեինք, որ հակառակորդը պատրաստվում է հարձակման, բայց չգիտեինք դրա ստույգ ուղղությունը: Եվ դա 21-րդ դարում: Չէ՞ որ գիտեին ադրբեջանական տանկային շարասյունի ենթադրվող ճեղքման վայրը կենտրոնում: Գիտեին և ոչնչացրեցին: Նման հայտարարությունները վկայում են ոչ միայն անիրազեկության, այլ նաև՝ քաղաքական անբարեխղճության մասին:
Արդյո՞ք որևէ խելամիտ բացատրություն կա հենց ապրիլի 5-ին հրադադարի ռեժիմի հաստատմանը Հայաստանի համաձայնության:
Հայաստանն ապրիլի 5-ին համաձայնեց Ադրբեջանի հետ հրադադարի ռեժիմի հաստատմանը ՝ հանուն այլ պետությունների շահերի: Հայկական հարձակումը կանգնեցրեց Ռուսաստանը, որպեսզի մի քանի դիրք նվիրի Ադրբեջանին և նոր պարտքային պարտավորություններ դնի Բաքվի վրա: Այդպիսով՝ Մոսկվան ռազմաքաղաքական հզոր բռունցքի մեջ է առել Բաքվին: Եվ մեր իշխանությունների համաձայնությունը նման կոմբինացիային նշանակում է, որ նրանք չեն գործել Հայաստանի շահերից ելնելով: Դա հարցերի հարցն է, որն արդեն շատ բարդ դրության մեջ է դրել նրանց: Ահա և գեներալական գլուխներ են թռչում, չէ՞որ պետք է ինչ-որ կերպ դուրս գալ իրավիճակից և այդ ամենն ինչ-որ մեկի վրա բարդել: Իսկ Ռուսաստանն իր շահերը տարածաշրջանում, իհարկե, պաշտպանեց՝ Հայաստանի հաշվին:
Իսկ ի՞նչ գլխավոր եզրակացության եկանք ՙքառօրյա պատերազմից՚ հետո:
ՙՔառօրյա պատերազմի՚ գլխավոր եզրակացությունը 21-րդ դարում 20-րդ դարի պատկերացումներով առաջնորդվելու անհնարինությունն է, ինչը շատ վտանգավոր է: 21-րդ դարի պատերազմների քաղաքական բաղադրիչն այնքան մեծ է, որ պետք է միշտ նկատի ունենալ այն: Մարտի դաշտում դիրքերը պահելն այսօր հնարավոր է բացառապես քաղաքական որոշումների միջոցով:Ռազմական ճանապարհով ոչ մեծ տարածք գրավելն, իհարկե, հնարավոր է, բայց պահել այն, առանց քաղաքական որոշման, այսօր հնարավոր չէ: Պատերազմներն արտաքին ճնշման պայմաններում Հայաստանի և Ադրբեջանի նման երկրներին խիստ կախյալ են դարձնում արտաքին գործոններից: Զենք կիրառելու իրավունք տալն ինքնին շատ լուրջ գործոն է դառնում, քանի որ կրակելով մեկ անգամ, ինչպես Թուրքիան, կարելի է կորցնել ամեն բան: Իսկ Ադրբեջանը ստացավ նման իրավունք, ըստ որում՝ բոլորից: Նրան տվեցին այդ իրավունքը, հետո անելանելի դրության մեջ գցեցին, ինչը դրսևորվում է ապրիլյան պատերազմի քաղաքական հետևանքները վերլուծելիս:
Իսկ Արևմուտքի ինչի՞ն է պետք ՙվերջնականապես Ադրբեջանին Ռուսաստանի բռունցքի մեջ նետել՚:
Առայժմ չեմ կարող ասել: Բայց Արևմուտքն Ադրբեջանին պատերազմի դրդեց ոչ միայն Սարսանգի բանաձևի միջոցով: Այդ անադեկվատ որոշումն Ալիևի կողմի կայացվեց Վաշինգտոնում: Մանրամասները, իհարկե, հայտնի չեն: Գլխավորն այն է, որ հենց այդ ռակուրսից պետք է նայել պատերազմին և քաղաքականությանը 21-րդ դարում: Հակառակ դեպքում կարելի է չմտածված մեկ քայլ կատարել և կորցնել ամեն բան:
Խնդիրն այն է, որ Հայաստանը և Արցախը խաղազինվորի դեր խաղացեին այյդ ամենում: Ինչպիսի՞ն պետք է լինի հայկական քաղաքականությունը, որպեսզի, օրինակ, մեր հաշվին Ադրբեջանը ռուսական երկաթյա բռունցքի մեջ չառնվի:
Ինքնիշխան: Եթե Ռուսաստանը վստահ չլիներ իրեն հարմար պահի ապրիլյան պատերազմը դադարեցնելու իր կարողության հարցում, որևէ պատերազմ չէր լինի:
Քանի որ լայնամասշտաբ ղարաբաղյան պատերազմը՝ անորոշ ելքով, աղետալի՞ կլինի Ռուսաստանի համար:
Անշուշտ: Ըստ որում՝ ոչ միայն Ռուսաստանի, բոլորի համար: Հայաստանը վերածվում է խաղազինվորի միայն այն ժամանակ, երբ ոմանք հստակ գիտեն, որ ազդեցության 100% լծակներ ունեն: Հակառակ դեպքում ռուսները դրան չէին գնի: Եթե մեր պատգամավորները նույն տեքստով մեղադրեին ԵԽԽՎ խորհրդարանականներին Սարսանգի բանաձևի ընդունումից առաջ, այլ ոչ թե հետո, եվրոպացիները երբեք չէին համարձակվի ընդունել այն: Իրական ինքնիշխանության գրավականը անկախ քաղաքական միտքն է և ինիշխան քաղաքականությունը: Ըստ որում՝ ոչ միայն Հայաստանի, այլ ցանկացած պետության համար: Քաղաքականությունում չկան փոքր և մեծ գործոններ, կա հստակ սուբյեկտ՝ միջազգային հարաբերություններում իր դերով:
Այսինքն՝ մենք սխա՞լ ենք կառուցում մեր դերը:
Հայաստանին անհրաժեշտ է քաղաքականությունը, որը կստիպի հակառակորդին 100 անգամ մտածել, նախքան վերջինիս ուղղությամբ կրակելը: Իսկ հայկական նոր պաշտպանական դոկտրինը հիշյալ դրույթի լավագույն հաստատումն է:
Անհրաժեշտ է համոզել բոլորին, որ, օրինակ, Ղարաբաղի հետ սահմանին ադրբեջանական տանկերի ոչնչացումը ճիշտ է, ինչպես համոզեցին բոլորին հայկական նոր պաշտպանական դոկտրինի ճշտության մեջ:
Ալիևը համոզեց բոլորին Ղարաբաղի դեմ նոր ագրեսիայի անհրաժեշտության մեջ: Եվ էլ ավելի խորը խրվեց…
Հարցը նրա որոշման կշռադատվածության մեջ է: Կարծում եմ՝ այն մինչև վերջ մտածված չէր: Եվ նա հասկացավ դա միայն այն ժամանակ, երբ նրա տանկերը սկսեցին այրվել լուցկու պես: Բայց նա մտածում էր սառը պատերազմի կատեգորիաներով՝ կարծելով, թե հայերը կփախչեն առաջին ադրբեջանական
տանկը տեսնելուն պես:
Ադրբեջանի հետ բանակցություններից Սերժ Սարգսյանի փաստացի հրաժարվելը մինչև 1994 թ. հրադադարի ռեժիմի պահպանման երաշխիքների ապահովումը, Բաքվի ավանդական պատասխանը՝ ՙկսպանենք, կայրենք, հետ կնվաճենք՚, և դեռևս միջնորդների լռությունը՝ դեպի ու՞ր ենք գնում:
Հայաստանը գնում է Ռուսաստանի նկատմամբ իր 20-ամյա քաղաքականության լիակատար վերանայման: Ապրիլյան պատերազմը փլուզեց բոլոր միֆերը, որոնց վրա այն կառուցվել էր՝ հստակ մատնանշելով իրողությունները: Եվ արդյունավետ նոր քաղաքականություն կառուցել պետք է՝ ելնելով հենց այդ իրողություններից: Մենք մի շարք պայմանագրեր ունենք ռազմավարական դաշնակից Ռուսաստանի հետ և հուսով էինք, որ դրանք բոլորը կգործեն, երբ անհրաժեշտություն լինի: Անհրաժեշտություն առաջացավ, և դրանք չգործեցին: Այսինքն՝ Ռուսաստանի հետ դաշնակցության վերաբերյալ մեր պատկերացումները միֆ էին: Եվ այն բանից հետո, երբ պատերազմը փլուզեց դրանք, Ռուսաստանի հետ նոր հարաբերություններ կառուցելու անհրաժեշտություն առաջացավ: Ռուսաստանը երկիր է, որը խնդիրներ ունի իր թյուրք հարևանների՝ Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Ղազախստանի հետ հարաբերություններում: Մինչև Թուրքիայի հետ կոնֆլիկտը, այս բոլոր խնդիրները կարգավորվում էին, բայց կոնֆլիկտից հետո Ռուսաստանն այդ երկրների հետ իր սահմաններին մեծ սպառնալիք ձեռքբերեց: Այսօր բոլոր այդ երկրները ցանկանում են ոչնչացնել Հայաստանը և պահանջում են Ռուսաստանից չխանգարել դրան: Եվ այդ խնդրի ակտուալացումը հանգեցրեց այն մասին, որ Հայաստանի հետ դաշնակցային հարաբերությունները սարսափելի գլխացավ դարձան Ռուսաստանի համար: Վերջիններիս պահանջով Մոսկվան միլիարդավոր գումարների զենք է վաճառում Բաքվին, իսկ Հայաստանին նույնիսկ 200 մլն-ի չի մատակարարել: Այս առումով այդ հարաբերություններին պետք է նայել այդ լույսի ներքո՝ ամբողջովին հրաժարվելով բոլոր պարտավորություններից, որոնք խանգարում են Հայաստանին արդյունավետ աշխատել այլ երկրների հետ:
Խնդիրն այն է, որ Մոսկվայում այդ բոլոր նրբությունները առանձնապես չեն գիտակցում: Այնտեղ ավանդաբար շարունակում են բռունցքը սեղանին հարվածել՝ հրաժարվելով խոսել Հայաստանի հետ հավասարը հավասարի պես:
Մոսկվան իրավիճակը հասցրեց այնտեղ, որ հայերի լռությունն անիմաստ դարձավ: Առաջ մեզ վախեցնում էին: Հիմա ինչո՞վ պիտի վախեցնեն: Եթե կարողանային, վաղուց Ղարաբաղն Ադրբեջանին կտային: Բայց Ղարաբաղն Ադրբեջանին զսպելու Ռուսաստանի միակ մեխանիզմն է: Կանջատեն մեր գազը, կստանանք այն Իրանից: Արդյո՞ք դա ձեռնտու կլինի նրանց: Միթե՞ սեփական ձեռքով կարող են ոչնչացնել Հայաստանի և Ադրբեջանի նկատմամբ շանտաժի իրենց քաղաքականության միակ մեխանիզմը: Ցավոք, առայժմ մենք այդ տրամաբանությունը չենք հասկանում, շարունակում ենք վաճառել մեր իրավունքները, ինչն անդրադառնում է Հայաստանի վիճակի վրա:
Փորձագետ. Հայկական հասարակությունը ընկնում է տոտալիտար անվտանգության թակարդը
Փորձագետ․ Փաշինյանի այցը Ռուսաստան նախադրյալներ է ստեղծում երկխոսության վերականգնման համար, բայց հարաբերությունների ջերմացումն, ավելի շուտ, խորհրդանշական բնույթ է կրում
Քաղաքագետ․ Կասկածելի ընտրություններից հետո Հայաստանի իշխանություններն սկսել են ամրացնել պնդօղակները
Փորձագետ. սպանված Խամենեյի հուղարկավորությունը դարձավ Իրանի կողմից իր կապերի դիվանագիտական ինվենտարիզացիա
Զախարովա․ ԵՄ հետ մերձեցման Հայաստանի գիծը ռիսկեր է պարունակում ԵԱՏՄ անդամ երկրների տնտեսական անվտանգության համար
Ժամանակն է, որպեսզի հարավկովկասյան երկրները Հարավային Կովկասի մասին մտածեն որպես մեկ ընդհանուր տարածաշրջանի. Փաշինյան
Մոսկվան Հայաստանի հետ կապված իրավիճակում տեսնում է այն ինտեգրացիոն միավորումներին հարվածելու փորձեր, որոնց մասնակցում է ՌԴ-ն․ Ռուսաստանի նախագահի օգնական
Զախարովա․ Հայաստանը Ռուսաստանի հետ հարաբերություններն ընկալում է որպես գործիք՝ դեպի ԵՄ վերակողմնորոշումը ֆինանսապես ապահովելու համար
Հայաստանի արդարադատության նախարարն ու ԵՄ դեսպանը քննարկել են Երևանի համար վիզաների ռեժիմի ազատականացման օրակարգային հարցեր
Ադրբեջանագետ. Հայաստանի դեմ Ադրբեջանի զավթողական ծրագրերը հնարավոր են դարձել բացառապես Արցախի հարցով Փաշինյանի որոշումների արդյունքում
Զախարովա. Ռուսաստանը բողոքի նոտա է հղել Հայաստանին՝ Գյումրիի «Մայր Հայաստան» հուշահամալիրում տեղի ունեցած վանդալիզմի դեպքի կապակցությամբ
Սամվել Կարապետյանն առաջարկում է ընտրություններից հետո ստեղծել ընդդիմադիր կոալիցիա
Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանը Մոսկվային կոչ է արել արձագանքել օկուպացված ԼՂՀ-ում Ադրբեջանի կողմից Հայրենական մեծ պատերազմի հուշարձանների ոչնչացմանը
Գլխավոր դատախազությունը դիմել է ԿԸՀ ՝ Ռոբերտ Քոչարյանի նկատմամբ քրեական հետապնդմանը համաձայնության համար
Նիդերլանդների վարչապետն իր աջակցությունն է հայտնել Հայաստանում ժողովրդավարական բարեփոխումների և տնտեսական դիվերսիֆիկացման օրակարգին
"Ժառանգություն". ժամանակն է, որ Հայաստանի ընդդիմությունը ժողովրդին ներկայացնի իրավատեր այլընտրանք՝ լայն-քաղաքական ու վերկուսակցական, հավաքական նորովի առաջնորդությամբ
