Հատուկ պահպանվող բնական տարածքները, այդ թվում՝ կանաչ գոտիները, չեն կարող մասնավոր սեփականության տակ լինել, ասում է գլխավոր դատախազը

Արմինֆո. 2026 թվականի հոկտեմբերի 29-ին ՀՀ գլխավոր դատախազ Աննա Վարդապետյանը մասնակցել է ՄԱԿ-ի Կենսաբանական բազմազանության մասին կոնվենցիայի (COP-17) կողմերի 17-րդ համաժողովի շրջանակներում կազմակերպված վահանակային քննարկմանը, որը նվիրված էր շրջակա միջավայրի սկզբունքների իրավական մեկնաբանությունից մինչև դրանց գործնական կիրառումը և արդյունավետ շրջակա միջավայրի պաշտպանության ապահովումը։

Ըստ վերահսկող մարմնի մամուլի ծառայության՝ քննարկումների ընթացքում գլխավոր դատախազը ներկայացրել է դատախազության փորձը շրջակա միջավայրի արդարադատության ապահովման գործում և անդրադարձել է շրջակա միջավայրի նշանակության ապօրինի բռնագրավված հողերի վերադարձման, օրենսդրության և օրենքի կիրառման բացերի վերացման հարցերին, որոնք հանգեցնում են շրջակա միջավայրի վնասի, ինչպես նաև դատախազության միջամտություններին, որոնք ուղղված են վայրի բնության և կենսաբազմազանության պաշտպանությանը։

Անդրադառնալով դատախազության կողմից պետական և հանրային շահերի պաշտպանության ուղղությամբ իրականացվող աշխատանքներին, Աննա Վարդապետյանը ընդգծել է հատուկ պահպանվող բնական տարածքների, այդ թվում՝ կանաչ գոտիների պաշտպանության կարևորությունը։ «Մեր գործունեության հիմքում ընկած կարևոր սկզբունքն այն է, որ հատուկ պահպանվող բնական տարածքները, այդ թվում՝ կանաչ գոտիները, չեն կարող լինել մասնավոր սեփականություն. դրանք պատկանում են Հայաստանի ներկա և ապագա սերունդներին», - նշել է գլխավոր դատախազը՝ հավելելով, որ դատախազության պահանջների բավարարման և դատախազության միջամտության արդյունքում Հայաստանի տարբեր մարզերում և Երևանում վերականգնվել են բնապահպանական նշանակության հողերի նկատմամբ պետական և հանրային սեփականության իրավունքները։

Մասնավորապես, Երևանում՝ հեռուստաաշտարակի հարակից տարածքում, Հայաստանի Հանրապետության սեփականությանը վերադարձվել է վեց հողամաս՝ ընդհանուր 7.5 հեկտար մակերեսով, որոնց արժեքը գնահատվում է ոչ պակաս, քան 9 միլիոն 215 հազար ԱՄՆ դոլար։ Դիլիջանի քաղաքապետարանի սեփականությանը վերադարձվել է Դիլիջանի ազգային պարկի տարածքում գտնվող 67 հեկտար բնության պահպանության հողամաս, որի արժեքը ոչ պակաս, քան 12 միլիոն 436 հազար ԱՄՆ դոլար է։ ԱՐԱՐԱՏԻ և ՎԱՅՈՑ ՁՈՐԻ մարզերում մոտ 5,330 հեկտար բնապահպանական նշանակության հողատարածք է վերադարձվել ՀՀ սեփականությանը, որի արժեքը առնվազն 167,347,000 ԱՄՆ դոլար է: 2025 թվականի դեկտեմբերից դատախազի ազդեցությամբ ձեռնարկված միջոցառումների արդյունքում ապօրինի կառույցներից քանդվել է մոտ 12 հեկտար հանգստի համար նախատեսված հողատարածք: Քառասունմեկ հողատարածք, որի արժեքը առնվազն 1,696,000 ԱՄՆ դոլար է, վերադարձվել է ՀՀ սեփականությանը և օգտագործմանը:

Գլխավոր դատախազը շեշտեց, որ դատախազության ինստիտուցիոնալ դերը շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործում չի սահմանափակվում միայն պետական և հանրային շահերի պաշտպանությամբ: Դատախազությունը նաև ուշադրություն է դարձնում օրենսդրության այն բացերին, որոնք կարող են հանգեցնել շրջակա միջավայրի վնասի: Որպես օրինակ՝ Աննա Վարդապետյանը ներկայացրեց դատախազության կողմից 2024 թվականի մայիսին Դեբեդ գետի վարարման հետևանքով տեղի ունեցած իրադարձություններից հետո անցկացված ուսումնասիրությունը: Ուսումնասիրությունը բացահայտել է Դեբեդ և Աղստև գետերի ափամերձ տարածքներում հողօգտագործման և շինարարության իրավական կարգավորման բացթողումներ: Դատախազությունը խնդրել է կառավարությանը ձեռնարկել անհրաժեշտ միջոցներ՝ ջրհավաք ավազանի կառավարման պլանը հաստատելու և Հողային ֆոնդում գտնվող հողերի ցանկը կազմելու համար։

«Նախաձեռնության նպատակն էր ոչ միայն տեղի ունեցած իրադարձությունների իրավական գնահատական տալը, այլև ապագայում նմանատիպ աղետների ռիսկերի նվազեցմանը նպաստելը», - ընդգծեց Աննա Վարդապետյանը։ Անդրադառնալով ազգային պարկերում հողօգտագործման վերաբերյալ օրենսդրական նորմերին՝ նա նաև ներկայացրեց դատախազության առաջարկները, որոնք ուղղված են հատուկ պահպանվող բնական տարածքներում հողերի չարաշահման և բնական լանդշաֆտներին վնաս հասցնելու ռիսկերի կանխարգելմանը։

«Հատուկ պահպանվող բնական տարածքներում տնտեսական գործունեության հնարավորությունների ընդլայնումը չպետք է հանգեցնի հողերի չարաշահման, բնական լանդշաֆտների աղավաղման և, որպես արդյունք, հանրային շահերի վնասման», - ընդգծեց գլխավոր դատախազը։

Աննա Վարդապետյանը նաև անդրադարձավ վայրի բնության պաշտպանությանն ուղղված դատախազության միջամտության կոնկրետ օրինակի։ «Երեք շագանակագույն արջեր, որոնք գրանցված են Կարմիր գրքում և ապօրինի պահվում են Երևանի բնակելի թաղամասի բազմաբնակարան շենքի բակում, 2025 թվականի մարտի 19-ին, քրեական գործի շրջանակներում դատախազության միջամտության արդյունքում, տեղափոխվել են Վեդի համայնքի Ուրցաձոր գյուղի վայրի բնության և մշակութային արժեքների պահպանման հիմնադրամ, որտեղ դրանք հանձնվել են պատասխանատու բնապահպանական կազմակերպություններին հետագա խնամքի համար: Այս օրինակը ցույց է տալիս, որ վայրի բնության պաշտպանության իրավական գործընթացը չի կարող սահմանափակվել պարզապես խախտման գրանցումով կամ քրեական գործի հարուցմամբ: «Անհրաժեշտ է նաև ապահովել կենդանիների անվտանգ տեղափոխումը, պաշտպանությունը և հետագա պատշաճ խնամքը», - նշել է Աննա Վարդապետյանը:

Անդրադառնալով դատախազության միջազգային համագործակցությանը շրջակա միջավայրի օրենսդրության խախտումների դեմ պայքարում, գլխավոր դատախազը ընդգծել է այն փաստը, որ դատախազությունը միացել է Շրջակա միջավայրի հարցերով զբաղվող դատախազների եվրոպական ցանցին (ENPE) որպես դիտորդ:

Եզրափակելով՝ Աննա Վարդապետյանը ընդգծել է, որ շրջակա միջավայրի արդարադատությունը պահանջում է հետևողական աշխատանք իրավական գործընթացի բոլոր փուլերում. շրջակա միջավայրի սկզբունքների մեկնաբանությունից մինչև խախտումների հետաքննություն, դատական գնահատում, իրավական միջոցների կիրառում և հետագա վնասի կանխարգելում: «Օրենքի գերակայությունը և շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը առանձին նպատակներ չեն: Եվ մեր պարտականությունն է ապահովել իրական և տեսանելի արդյունքներ բնության, կենսոլորտի, կենսաբազմազանության և մարդու գենոմի պաշտպանության համար», - նշեց Աննա Վարդապետյանը: