Միջազգային կազմակերպությունները հանդես են եկել ի պաշտպանություն հայ բնապահպանների՝ նոր դատական հայցերի ֆոնին

Արմինֆո. Մարդու իրավունքների միջազգային ֆեդերացիան (FIDH) և Խոշտանգումների դեմ համաշխարհային կազմակերպությունը (OMCT)՝ իրենց համատեղ Մարդու իրավունքների պաշտպանների պաշտպանության դիտորդական կենտրոնի  շրջանակում, «Քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտ» ՀԿ-ի (ՔՀԻ) հետ համատեղ, լուրջ մտահոգություն են հայտնում «Լիդիան Արմենիա» հանքարդյունաբերական ընկերության կողմից կին բնապահպան իրավապաշտպաններ Նազելի Վարդանյանի և Թեհմինե Ենոքյանի դեմ նախաձեռնված նոր դատական վարույթների կապակցությամբ։ Այդ մասին ասվում է «Քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտ» ՀԿ-ից ԱրմԻնֆո-ին տրամադրված հայտարարությունում։

«Ստորագրող կազմակերպությունները մտահոգված են, որ այս դատական վարույթները, նույն իրավապաշտպանների դեմ նախկինում իրականացված դատական գործընթացների համատեքստում դիտարկվելիս, ունեն հանրային մասնակցության դեմ ուղղված ռազմավարական հայցերին (SLAPP) բնորոշ հատկանիշներ և կարող են զսպող ազդեցություն ունենալ Հայաստանում բնապահպանական իրավապաշտպան գործունեության և հանրային շահին վերաբերող քննարկումների վրա։

Դիտորդական կենտրոնը և ՔՀԻ-ն կոչ են անում վերջ տալ դատական վարույթների այնպիսի կիրառմանը, որը կարող է վախեցնել, լռեցնել կամ հետ պահել բնապահպան իրավապաշտպաններին և հանրային վերահսկողություն իրականացնող այլ անձանց ու կազմակերպություններին հանրային կարևորություն ունեցող հարցերի վերաբերյալ բարձրաձայնելուց։

Նազելի Վարդանյանը իրավաբան և երկարամյա բնապահպան իրավապաշտպան է, ինչպես նաև «Հայաստանի անտառներ» ՀԿ-ի ղեկավարը։ Նա երկար տարիներ ակտիվորեն զբաղվում է Ամուլսարի ոսկու հանքի և դրա բնապահպանական, սոցիալական ու մարդու իրավունքների վրա հնարավոր ազդեցությունների վերաբերյալ իրավական և հանրային շահերի պաշտպանության գործունեությամբ։

Թեհմինե Ենոքյանը բնապահպան իրավապաշտպան, լրագրող և «Կանաչ Հայաստան» ՀԿ-ի նախագահն է, որը երկար տարիներ բարձրաձայնում է Ամուլսարի ծրագրի՝ տեղական համայնքների և շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունների վերաբերյալ մտահոգությունները։

Նոր դատական վարույթ Նազելի Վարդանյանի դեմ», - ասվում է հայտարարությունում

Նշվում է, որ 2026 թվականի փետրվարին «Լիդիան Արմենիան» նոր դատական վարույթ է նախաձեռնել Նազելի Վարդանյանի դեմ՝ կապված 2026 թվականի հունվարի 20-ին հրապարակված հարցազրույցում Ամուլսարի ծրագրի և «Լիդիան Արմենիայի» վերաբերյալ նրա արած հայտարարությունների հետ։

Ամուլսարի ծրագիրը Հայաստանի հարավում իրականացվող ոսկու արդյունահանման նախագիծ է, որի առնչությամբ տեղական համայնքներն ու քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունները տարիներ շարունակ բարձրաձայնել են բնապահպանական և մարդու իրավունքներին վերաբերող մտահոգություններ։

Դատական հայցի մասին հրապարակային հայտարարության մեջ «Լիդիան Արմենիան» պնդել է, որ տիկին Վարդանյանի հայտարարությունները չեն համապատասխանում իրականությանը և վնաս են հասցրել ընկերության գործարար համբավին ու Ամուլսարի ծրագրի հեղինակությանը։

Հայցի համաձայն՝ «Լիդիան Արմենիան» դատարանից պահանջում է պարտավորեցնել Նազելի Վարդանյանին հրապարակայնորեն հերքել վիճարկվող հայտարարությունները և հրապարակայնորեն հայտարարել, որ իր տարածած տեղեկությունները կեղծ են։ Ընկերությունը նաև իրավապաշտպանից պահանջում է 6 միլիոն ՀՀ դրամի՝ մոտավորապես 13 000 եվրոյի, փոխհատուցում։

Միևնույն ժամանակ Թեհմինե Ենոքյանի դեմ ևս «Լիդիան Արմենիայի» կողմից նոր դատական հայց է ներկայացվել՝ կապված նրա ֆեյսբուքյան հրապարակման հետ, որտեղ նա մտահոգություններ էր բարձրացրել Ամուլսարում իրականացվող շինարարական աշխատանքների հետ ենթադրաբար կապված ջրի աղտոտման և հրդեհների դեպքերի վերաբերյալ։ Ամուլսարի ոսկու հանքի վերաբերյալ Բեռնի կոնվենցիայի շրջանակում քննվող գործով դիմումատուների կողմից 2026 թվականի փետրվարին ներկայացված զեկույցի համաձայն՝ դատական վարույթը վերաբերում է աղտոտված ջրի լուսանկարով ուղեկցվող ֆեյսբուքյան գրառմանը, որտեղ տիկին Ենոքյանը նշել էր, որ Ամուլսարում իրականացվող շինարարական աշխատանքները մի քանի անգամ հանգեցրել են ջրի աղտոտման և հրդեհների։

Զեկույցում նշվում է, որ «Լիդիան Արմենիան» պահանջում է, որպեսզի Թեհմինե Ենոքյանը լրատվամիջոցների միջոցով հրապարակայնորեն հերքի վիճարկվող հայտարարությունը և վճարի 6 միլիոն ՀՀ դրամ։

«Այն հանգամանքը, որ «Լիդիան Արմենիան» միաժամանակ դատական վարույթներ է իրականացնում երկու կին բնապահպան իրավապաշտպանների դեմ՝ երկու դեպքում էլ պահանջելով հրապարակային հերքում և 6 միլիոն ՀՀ դրամ, խորացնում է մտահոգությունները պահանջվող միջոցների համաչափության, ինչպես նաև բնապահպանական իրավապաշտպան գործունեության և հանրային մասնակցության վրա դրանց հնարավոր զսպող ազդեցության վերաբերյալ։ Ներկայիս դատական վարույթները չպետք է դիտարկվեն մեկուսացված՝ առանց հաշվի առնելու Ամուլսարի ծրագրի վերաբերյալ հրապարակային վերահսկողություն կամ քննադատություն իրականացրած բնապահպան իրավապաշտպանների դեմ տարիներ շարունակ նախաձեռնված դատական գործընթացների և ճնշման այլ ձևերի ավելի լայն համատեքստը։ Դեռևս 2019 թվականի մայիսին Դիտորդական կենտրոնը, հիմնվելով «Քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտ» ՀԿ-ի տրամադրած տեղեկությունների վրա, խորը մտահոգություն էր հայտնել Նազելի Վարդանյանի, Թեհմինե Ենոքյանի և Ամուլսարի հանքի վերաբերյալ իրենց գործունեության պատճառով թիրախավորված այլ բնապահպան իրավապաշտպանների, լրագրողների և իրավաբանների նկատմամբ դատական հետապնդումների և վարկաբեկիչ արշավների կապակցությամբ», ասվում է հայտարարությունում։

Դիտորդական կենտրոնը և ՔՀԻ-ն կոչ են անում «Լիդիան Արմենիային» հետ վերցնել Նազելի Վարդանյանի և Թեհմինե Ենոքյանի դեմ ներկայացված հայցերը և Ամուլսարի ծրագրի վերաբերյալ քննադատությանը արձագանքել թափանցիկության, տեղեկատվության մատչելիության, գիտական ապացույցների և բովանդակալից հանրային երկխոսության միջոցով, այլ ոչ թե այնպիսի դատական վարույթներով, որոնք կարող են զսպող ազդեցություն ունենալ հանրային մասնակցության վրա։ Նրանք նաև կոչ են անում Հայաստանի իշխանություններին ապահովել, որ Նազելի Վարդանյանը և Թեհմինե Ենոքյանը կարողանան իրացնել արտահայտվելու ազատության, բնապահպանական հարցերի վերաբերյալ հանրային մասնակցության և մարդու իրավունքների պաշտպանության իրենց իրավունքները՝ առանց վախեցման, պատասխան ճնշումների կամ հետապնդման։ Այդ նպատակով Հայաստանի իշխանությունները պետք է, մասնավորապես, ապահովեն, որ դատական ընթացակարգերը չօգտագործվեն իրավապաշտպանների վրա անհամաչափ բեռ դնելու համար, մշակեն արդյունավետ հակա-SLAPP երաշխիքներ՝ Եվրոպայի խորհրդի CM/Rec(2024)2 հանձնարարականին համապատասխան, ինչպես նաև ամբողջությամբ իրականացնեն Օրհուսի կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի 8-րդ կետով Հայաստանի ստանձնած պարտավորությունները։

Վերջում Դիտորդական կենտրոնը և ՔՀԻ-ն նաև կոչ են անում մարդու իրավունքների և բնապահպանական հարցերով միջազգային մեխանիզմներին, այդ թվում՝ Օրհուսի կոնվենցիայի շրջանակում գործող Բնապահպան իրավապաշտպանների հարցերով հատուկ զեկուցողին, ուշադիր հետևել Նազելի Վարդանյանի և Թեհմինե Ենոքյանի դեմ ընթացող դատական վարույթներին, ինչպես նաև Հայաստանում բնապահպան իրավապաշտպանների ընդհանուր իրավիճակին։

Նշենք, որ հոկտեմբերի 10-ին տրվեց Ամուլսարի ոսկու հանքավայրի աշխատանքի մեկնարկը: Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, հանդիսավոր պայմաններում գործարկելով այն, հայտարարեց, որ հանքը տարեկան արդյունահանելու է մոտ 210 000 ունցիա ոսկի: Նշվում է, որ հանքի շահագործման արդյունքում "Լիդիան Արմենիայի" կողմից պետական բյուջե վճարվող տարեկան հարկերն ու մասհանումները կկազմեն մոտ 130 մլն դոլար, ինչը դրական ազդեցություն կունենա Հայաստանի ՀՆԱ-ի վրա՝ 1,5-2 տոկոսի չափով:

Ակնկալվում է, որ "Ամուլսար" նախագիծը կապահովի ավելի քան 4000 ուղղակի և անուղղակի աշխատատեղ: Կառավարության, "Լիդիան Արմենիա" ընկերության և Ջերմուկ, Վայք և Սիսիան համայնքների միջև ստորագրված համայնքների զարգացման մասին համաձայնագրով նախատեսվում է տարեկան 7-9 մլն դոլար հատկացնել համայնքների սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրերին՝ հանքի շահագործման ողջ ընթացքում:

Նախագիծն իրականացվում է "Լիդիան Արմենիա" ընկերության և ՀՀ կառավարության միջև ռազմավարական համագործակցության շրջանակներում: Ընկերությունն, ընդհանուր առմամբ, շուրջ 750 մլն դոլարի ներդրում է կատարել նախագծում, որից 150 մլն դոլարն ապահովված է ՀՀ կառավարության կողմից տրված պետական երաշխիքով: