«Նեմեսիս» գործողություն». Էրիկ Բոգոսյանի փնթի աշխատանքը

Արմինֆո. «Խոստովանեմ, որ կնախընտրեի, որպեսզի վերջերս ռուսերենով հրատարակված Էրիկ Բոգոսյանի ««Նեմեսիս» գործողություն. Հայոց ցեղասպանության վրեժխնդրության պատմությունը» գրքի (թարգմ.՝ Ա. Մարգոլիս, Մոսկվա, Individuum, Էքսմո, 2025 թ.) վերաբերյալ իրենց կարծիքը հայտնեին պրոֆեսիոնալ պատմաբանները, մասնավորապես՝ ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի աշխատակիցները: Սակայն նրանք դա դեռ չեն արել: Նման կարծիք է հայտնել հայտնի գրող և հետազոտող, «Անդրանիկագիտական հանդեսի» նախկին հրատարակիչ ու խմբագիր Աշոտ Գրիգորյանը՝ Բոգոսյանի գրքի իր գրախոսականում:

Նա նշել է, որ նախքան Բոգոսյանի գրքի անգլերեն և ռուսերեն հրատարակվելը, նրան գիտեր միայն որպես ամերիկյան դերասան, ռեժիսոր և դրամատուրգ, ուստի տվյալ գրքի լույս տեսնելու լուրն իրեն մի փոքր զարմացրել է:

«Ծանոթանալով դրան՝ ես էլ ավելի զարմացա։ Եվ այսպես, դրամատուրգ Էրիկ Բոգոսյանը որոշել է պատմական հետազոտություն գրել «Նեմեսիս» գործողության մասին։ Նրան նույնիսկ չի կաշկանդել այն փաստը, որ ինքը հայերենին չի տիրապետում, օգտագործել է հիմնականում անգլալեզու աղբյուրներ (ներառյալ Հայոց ցեղասպանությունը ժխտող հեղինակների) և արդյունքում ընկել է ամերիկյան պատմագրության բացասական միտումների ազդեցության տակ։ Այն բավականին միտումնավոր է (տես, օրինակ, Արմեն Այվազյանի «Հայաստանի պատմության լուսաբանումը ամերիկյան պատմագրության մեջ (քննական տեսություն)» գիրքը), այդպիսին է ստացվել նաև Բոգոսյանի գիրքը»։

«Հեղինակը բավականին սենսացիոն վարկած է առաջ քաշում «Նեմեսիսի» և բրիտանական հետախուզության կապի վերաբերյալ. գրքում դա ոչ մի կերպ ապացուցված չէ, և, ընդհանուր առմամբ, Բոգոսյանի գեղարվեստական հորինվածքն է: Դա էլ հասկանալի է. առանց սենսացիաների Ամերիկայում գիրք չես վաճառի: Երևում է, որ հեղինակը, հեռու լինելով պատմագիտությունից և հայկական իրականությունից («հայոց պատմությունը, որը ես սովորել եմ պապիս պատմածներից, իմ պատմությունը չէր»), փորձում է հավասարակշռել տեքստը՝ օգտագործելով թե՛ գիտական աղբյուրներ, թե՛ հղում անելով ցեղասպանության բացահայտ ժխտողներին ու կողմնակալ հեղինակների, ինչպիսին է Ժ. Լիպարիտյանը: Խառնաշփոթ կա նաև տեղանունների հարցում. միևնույն տարածքը գրքում մեկ կոչվում է Հայաստան, մեկ՝ Արևելյան Թուրքիա, մեկ՝ Անատոլիա:

Գրքի զգալի մասը Բոգոսյանը նվիրել է օսմանյան հայերի բազմադարյա պատմությանը. մի կողմից դա, հավանաբար, անհրաժեշտ է, սակայն չի լքում այն զգացողությունը, որ այդ էքսկուրսի ծավալն անհարկի մեծ է, իսկ հեղինակի գիտելիքները տվյալ թեմայով՝ ակնհայտորեն սահմանափակ:

Բոգոսյանը, ով իր ծագման հանդեպ բարդ և որոշ իմաստով օտարացած վերաբերմունք ունի, անում է, օրինակ, հետևյալ պնդումը. «Չափազանցություն չի լինի ասել, որ երկու ժողովուրդներն էլ՝ սուլթանների թե՛ մուսուլման, թե՛ քրիստոնյա հպատակները, դարեր շարունակ ապրել են միասնական քաղաքակրթության մեջ»: Այս արտահայտության մեջ շատ բան վիճելի է. ի դեպ, Առնոլդ Թոյնբին օսմանցիներին համարում էր «կասեցված» քաղաքակրթություն, որը կանգ է առել զարգացման մեջ: Իսկ ինքը՝ Բոգոսյանը, համոզված է, որ «իր զարգացման գագաթնակետին օսմանյան մշակույթն ու գիտությունը դրսևորում էին այնպիսի նրբագեղություն, որը չէր զիջում մինչժամանակակից դարաշրջանի մեծագույն քաղաքակրթություններին»:

««Եթե մի կողմ թողնենք կրոնական տարբերությունները, երկու ժողովուրդները մշակույթի և կենսակերպի մեջ շատ ընդհանրություններ ունեին». չգիտեմ, թե որ աղբյուրներում է հեղինակը կարդացել «մշակութային շատ ընդհանրությունների» մասին, կարծում եմ՝ արևմտահայերը կզարմանային նման պնդումից, ինչպես ես՝ արևմտահայերի ժառանգս, զարմացա։

Էլ ավելի անհեթեթ է հետևյալ պնդումը. «Թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը իրենց տունն էին համարում մոտավորապես նույն ընդարձակ տարածքը»։ Հայաստանի (պատմական, աշխարհագրական) հասկացությունը խորը նստած էր արևմտահայերի մեջ. «Էրգիր» ասելով նրանք հաստատ նկատի չունեին Օսմանյան կայսրության ողջ տարածքը։ Նաև հավաստիորեն հայտնի է, որ շատ թուրքեր Հայաստանը (օրինակ՝ Զեյթունը կամ Մուշը) իրենց տունը չէին համարում։ Մեկ այլ վիճելի պնդում էլ այն է, թե իբր համշենցիները «իրենց թուրք են համարում». այն համշենցիները, որոնց ես անձամբ ճանաչում եմ, հաստատ այդպես չեն կարծում։ Թվում է, թե սրանք ցավալի սխալներ են, բայց հենց նման քարոզչական կաղապարների շնորհիվ է Բոգոսյանը հեռուն գնացող եզրակացություններ անում։

Պետք է նշել, որ Հայոց ցեղասպանության նկարագրությունը գրքում ավելի մոտ է գիտականին, քանի որ օգտագործվել են լուրջ գիտնականների աշխատություններ, ականատեսների հուշեր և այլն։ Իսկ Թալեաթ փաշայի սպանության նկարագրությունը կարդացվում է մի շնչով, քանի որ հեղինակը հնարավորություն է ստանում դրսևորելու իր դրամատուրգի տաղանդը»։

«Հեղինակը պնդում է, թե հայ ֆիդայիները սաբոտաժի են ենթարկել երիտթուրքական իշխող վարչակարգը՝ «կտրելով հեռագրասյուները և աշխատելով ռուսների համար, կամ զբաղվել են զենքի ապօրինի առևտրով» (դատելով հեղինակի ժամանակագրությունից՝ անմիջապես ցեղասպանությունից առաջ): Թուրք ժխտողականներից վերցված այս թեզը որևէ առնչություն չունի իրականության հետ. ֆիդայական շարժումը դադարել էր երիտթուրքերի իշխանության գալուց հետո, իսկ մինչ այդ նրանք ոչ միայն չէին աշխատում Ռուսաստանի համար, այլև հայտնաբերվելու դեպքում դաժանորեն պատժվում էին (օրինակ՝ Սարգիս Կուկունյանի խումբը): Ինչ վերաբերում է կամավորական ջոկատներին, ապա դրանց մարտիկներն այլևս (իսկ հաճախ՝ երբեք) ֆիդայիներ չէին։

Բոգոսյանը հղում է անում Հայոց ցեղասպանությունը ժխտող թուրքերի թեզերին: Օրինակ՝ Անդրանիկին մեղադրում է մուսուլմանների հանդեպ դաժանության մեջ և պնդում, թե «նման վարքագիծը բնորոշ էր ՀՅԴ «ոչ ինտելեկտուալ» թևին»։ Սա այն դեպքում, երբ Անդրանիկը ազատագրական շարժման ամենաինտելեկտուալ գործիչներից մեկն էր, ռազմավար ու գաղափարախոս, մի քանի գրքերի հեղինակ, որոնք շատ առումներով արդիական են նաև այսօր։ Անգլերենով Անդրանիկի մասին լույս են տեսել մի քանի հիանալի գրքեր, սակայն Բոգոսյանն ինչ-ինչ պատճառներով հղում է անում... Մուրադ Սեբաստացու կենսագրին։»

«Անհասկանալի է թվում հեղինակի այն պնդումը, թե իբր գերմանական դատարանը «կամ փաստերը հարմարեցնում էր Թեհլիրյանի վարկածին, կամ էլ դրանք դեն էր նետում որպես ավելորդություն»։ Մեջբերելով գերմանացի պատմաբան Թ. Հոֆմանին՝ Բոգոսյանն անում է մի եզրակացություն, որը հակասում է հենց այդ մեջբերմանը. «Մեղադրող կողմը պետք է թուրքերին ներկայացներ որպես ամենասարսափելի չարագործների։ Հայկական պաշտպանական կողմը քաջատեղյակ էր դրան»։

Փորձելով գոհացնել բոլորին, այդ թվում՝ թուրք ժխտողականներին, Բոգոսյանն օգտագործում է անթույլատրելի ձևակերպումներ, օրինակ՝ «Ամերիկացիների վերաբերմունքը թուրքական գործերին միջամտելու հարցում ձևավորվել է քարոզչության և լոբբինգի ազդեցության տակ»։ Բերելով տեղին չթվացող մանրամասներ «Հոշոտված Հայաստան» ֆիլմի մասին (գիրքը հեղեղված է իրական պատկերը կազմելուն երբեմն խանգարող մանրամասներով, որոնք որևէ կերպ կապված չեն հայտարարված թեմայի հետ), Բոգոսյանը ցեղասպանության ժխտողների ոգով եզրակացնում է. «Այն ժամանակ ամերիկյան հասարակությունը հոժարակամորեն ընդունում էր հակաթուրքական և հայանպաստ քարոզչությունը»։ Հեղինակը կրկնում է նաև թուրք ժխտողականների մեկ այլ թեզ, թե իբր հայկական արխիվները (ճիշտ է՝ թուրքականների հետ մեկտեղ) փակ են հետազոտողների համար։ Թվում է՝ հետազոտող Բոգոսյանը նույնիսկ չի էլ փորձել մուտք գործել հայկական արխիվներ. համոզված եմ՝ չէին մերժի։

Այնուամենայնիվ, այս գրքում առկա բոլոր տարօրինակություններն ու սխալները թվարկելն իմաստ չունի:

Գրքի գիտական խմբագիրը նույնպես պատմաբան չէ, այլ գրող և գրականագետ Արեն Վանյանը։

Իր հիմքում գիրքն այնքան սուբյեկտիվ է և անհամակարգ, որ այն կարդալը դժվար էր, իսկ երբեմն՝ տհաճ։ Թե ինչու են հրատարակվում նման, մեղմ ասած, վիճահարույց աշխատություններ, երբ ռուսերենով դեռ չեն հրապարակվել Վ. Դադրյանի, Թ. Աքչամի կամ գոնե Փ. Բալաքյանի լավագույն գրքերը, մնում է միայն գուշակել»։