Վահան Շիրխանյան. Հայաստանին Եվրամիության հետ կարող է կապել տնտեսական զարգացման և ինտեգրման հեռանկարները`միայն վիրտուալ

Ադրբեջանական ԶԼՄ-ները տեղեկատվություն են տարածել Ադրբեջանի կողմից Ռուսաստանի հետ նոր սպառազինությունների և ռազմական տեխնիկայի գնման շուրջ բոլոր բանակցությունների դադարեցման մասին: Հենց նույն ԶԼՄ-ներում միևնույն ժամանակ հայտնվել է տեղեկատվություն ՙեվրոպական արտադրողների կողմից Հարավային Կովկասի երկրներին զենքի վաճառքի պայմանների անսպասելի մեղմացման մասին՚: Արդյո՞ք այսօր Բաքուն իրականում ռուսական տեխնիկայից հրաժարվելու հնարավորություն ունի:

Ադրբեջանը ռուսական տեխնիկայից և զենքից կհրաժարվի միայն այն ժամանակ, երբ դրանք հրաժարվի մատակարարել Ռուսաստանը: Հակառակ դեպքում դա տեղի չի ունենա, և այդ հարցում ամեն ինչ կախված է Մոսկվայից, այլ ոչ թե` Բաքվից, ինչպես ոմանք ցանկանում են ներկայացնել:
Իմ կարծիքով, Մոսկվան արդեն Բաքվին մերժել է սպառազինությունների որոշակի տեսակների մատակարարումները, և Ադրբեջանն այսօր փորձում է իրավիճակը ներկայացնել իր համար շահավետ լույսի ներքո` պնդելով ռուսական զենք գնելուց իր հրաժարվելու մասին:

Ի՞նչ պատճառով Ռուսաստանը կարող էր հրաժարվել նման շահավետ համագործակցությունից`հաշվի առնելով, որ միայն վերջին 5 տարում Բաքուն 1,7 մլրդ դոլարի զենք է գնել Մոսկվայից: 

Բաքվի և Մոսկվայի փոխհարաբերություններում կան որոշակի հարցեր, որոնք լուծման կարիք ունեն: Առաջինը վերաբերում է Բաքվի և Անկարայի միջև սերտ ռազմական համագործակցությանը, Ադրբեջանի կողմից թուրքական զենքի  գնմանը: Երկրորդը` կասպյան ավազանի նկատմամբ Ադրբեջանի ոտնձգություններին և նկրտումներին: Մոսկվայի մտահոգությունն է հարուցում ալիևյան վարչակազմի` Արևմուտքին օգնելու և Իրանի հետ հաշվեհարդար տեսնելու ձգտումը, Բաքվի գործողությունները ՌԴ հարավային սահմաններում: Մասնավորապես, մահապարտ-ահաբեկիչների ապօրինի պատրաստությունը, վիրավորների բուժումը, ադրբեջանական տարածքից զենքի մատակարարումները `սկսած 90-ական թվականներից: Ի վերջո, հենց նույն Իսրայելը, իրոք կարողացել է Ադրբեջանին սպառազինության մատակարարումներ առաջարկել դեմպինգային գներով, դա նույնպես չի կարելի բացառել: Համապատասխանաբար, 1,7 մլրդ դոլար  նավթադոլարները Մոսկվայի և Բաքվի միջև հարաբերություններում վճռական նշանակություն չեն կարող ունենալ. այստեղ կան բազմաթիվ, ավելի լուրջ, ասենք այսպես, թանկարժեք հարցեր:

Ձեր կարծիքով, մինչև ու՞ր կարող է հասնել Բաքվի և Թեհրանի միջև հարաբերությունների վատթարացման գործընթացը: Իրավիճակը սրվում է օրեցօր...

Ալիևի վարչակազմի կողմից Իրանի դեմ սանձազերծված հիստերիան նպատակաուղղված է, բացառապես, ներքին սպառմանը.  Ադրբեջանը ղեկավարվում է զարգացման ֆեոդալական մոդելով, որում ալիևյան կլանն իրականացնում է հակաժողովրդական քաղաքականություն: Այդ առումով կլանի համար ծայրահեղ անհրաժեշտ է սեփական ժողովրդին պարբերաբար վախեցնել Հայաստանի, Իրանի և, անգամ Թուրքմենստանի կողմից արտաքին սպառնալիքով: Դա քաղաքական գիծ է, տարիներ շարունակ Ալիևների կողմից կիրառվող գործիք: Նրանք այլ ճանապարհ չունեն, քանի որ բնականոն, քաղաքակիրթ ուղիով շարժվելը նրանց համար կնշանակի ապօրինի ճանապարհով ձեռք բերված ամեն ինչի կորուստ:

Այսօր շատ է խոսվում Մաքսային միության և Եվրոպայի հետ ասոցացման միջև երկընտրանքի մասին, որի առջև հայտնվել է Հայաստանը: Հատկանշական է, որ հարցադրում է արվում առավելապես քաղաքական համատեքստում, ըստ որում`քչերն են խոսում դրա տնտեսական ուղղության մասին...

Հայաստանը պատմության բավականին ծանր հատված է ապրել փոխլրացման արտաքին քաղաքականության իրագործման պայմաններում: Որպես այդ քաղաքականության արդյունք` մեր երկիրը բազմամթիվ պարտավորություններ է ստանձնել ուժի բևեռային կենտրոնների հանդեպ: Եվ միանգամայն բնական է, որ մեկ շարժումով այդ պարտավորություններից հրաժարվել ու արտաքին քաղաքկանության նոր ուղի բռնել հանրապետությունը չի կարող: Սակայն Մաքսային միության ստեղծման և Եվրասիական միության հայտնվելու հեռանկարների պայմաններում Հայաստանի համար այսօր նոր հնարավորություններ են ի հայտ եկել հենց արտաքին քաղաքականությունում: Իմ կարծիքով, Հայաստանի շահերն առավել ակնհայտ են հենց այդ երկու կառույցներում: Ընդ որում ես կարծում եմ, որ հանրապետությունը կընթանա նախկին ուղիով` պարզելով այդ երկու ինտեգրման միավորումներին իր առաջիկա անդամության հնարավորություններն ու հեռանկարները:
Մաքսային միությանն անդամությունը Երևանին խոստանում է որոշակի տնտեսական խնդիրների լուծում, մինչդեռ Եվրամիությունն առաջվա նման Հայաստանի համար մնում է չափազանց հեռու և, գործնականում, անհնար ապագա: Ցավոք, Հայաստանի համար այսօր իրատեսական չէ Եվրամիությունում տնտեսական զարգացման որոշակի հնարավորություններ, ինտեգրման գործընթացներ տեսնելը: Եվ շատ մեծ ցանկության առկայության դեպքում այդ հնարավորությունները կարելի է տեսնել, սակայն, դժբախտաբար, միայն վիրտուալ:

Ի՞նչ կոնկրետ շահերի մասին է խոսքը:

Մաքսային միությանը Հայաստանի անդամությունն, առաջին հերթին, երկրի համար կբացի հսկայական, անծայրածիր շուկա, որտեղ ամեն ինչից զատ ապրանքներն իրենց անհամեմատ ավելի հարմարավետ կզգան, քան եվրոպական շուկայում: Դա չափազանց արդիական է` հաշվի առնելով, որ, ըստ էության, հենց այդ շուկայում են ստեղծվել Հայաստանի ներկայիս արտադրական հզորությունները: Երկրորդ, ՄՄ Հայաստանի անդամությունը նոր ինտեգրացիոն հնարավորություններ է բացում, այդ թվում` հարևան երկրների հետ: Որքան ինձ հայտնի է, ՄՄ անդամակցությամբ շահագրգռվածություն են դրսևորում արդեն տասնյակ երկրներ, այդ թվում` Հայաստանի հարևան Իրանը: Հայաստան ապրանքների ներմուծման ճանապարհին բազմամթիվ մաքսային կետերը չեն կարող չանդրադառնալ դրանց վերջնական արժեքի վրա: Այդ իմաստով մասնակցությունը Մաքսային միությանը չի կարող չհանգեցնել Հայաստան ներմուծվող ապրանքների գների նվազեցման` այստեղից բխող բոլոր հետևանքներով: Ինչ վերաբերում է քաղաքական բաղադրիչին, ապա Հայաստանի համար ռազմաքաղաքական, ռազմավարական հարաբերություններն այլընտրանք չունեն, ինչը պատմությունը բազմիցս ապացուցել է 1990 թվականից ի վեր: Եվ այդ հարաբերությունները կզարգանան առնվազն առաջիկա տասնամյակում` ապահովելով Հայաստանի անվտանգությունը:

Մոտենում է Օսմանյան Թուրքիայում Հայոց ցեղասպանության 100-ամյակի տխրալի տարեթիվը: Ձեր կարծիքով, արդյո՞ք Ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանն ուղղված Հայաստանի քաղաքականությունը ճիշտ նպատակներ է հետապնդում, արդյո՞ք այն շտկումների, լրացումների կարիք ունի:

Կարծում եմ`վերջին 4 տարիներին Հայաստանի քաղաքականությունը Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման հարցում էական  առաջընթացի է հասել: Մինչ այդ  հանրապետության իշխանությունները հանդես էին գալիս չափազանց անորոշ դիրքերից, որոնք անդառնալի վնաս էին պատճառում այդ համամարդկային ո ղբերգության միջազգային ճանաչմանը: Մոտենում է Օսմանյան Թուրքիայում հայերի ցեղասպանության 100-ամյակի տխրալի տարեթիվը: Ընդ որում, բնականաբար, օրեցօր մենք բախվում ենք այդ հարցի շուրջ փոփոխությունների, նոր մարտահրավերների, և Հայաստանի քաղաքականությունը Ցեղասպանության միջազգային ճանաչման ուղղությամբ, համապատասխանաբար, շտկումների և լրացումների կարիք ունի: Ես կարծում եմ, որ հասունացել է պահը, երբ հայությունը պետք է Թուրքիայից պահանջի Ցեղասպանության արդյունքում կորցրածը:
Հայերին չի կարող բավարարել նույնիսկ ներման, բարոյական վնասի փոխհատուցման մասին խնդրանքը: Հայերը կորցրել են հայրենիքը, իրենց իսկական հայրենիքը, և վաղուց եկել է պահը` պահանջելու վերադարձնել խլվածը: Դա անել կարելի է և պետք է բացառապես ՄԱԿ կոնվենցիաների, միջազգայնորեն ճանաչված մեխանիզմների, փաստաթղթերի, իրավական հիմունքների հիման վրա: Դա միանգամայն բավական է հայ ժողովրդի միահամուռ ցանկության հիման վրա պատմական արդարության հասնելու համար: 

Այսօր հանրապետությունում քննարկվող գլխավոր հարցերից մեկը Երևանի Ավագանու խորհրդի ընտրություններն են: Ընտրություններին մասնակցող քաղաքական 7 ուժերից որի հաղթանակն է, Ձեր կարծիքով, ավելի հավանական:

Չեմ կարծում, թե առաջիկա Երևանի Ավագանու խորհրդի ընտրություններն ինչ-որ կերպ կտարբերվեն նախորդ բոլոր ընտրություններից: Կարծում եմ`այդ ընտրություններում կհաղթի իշխանամետ կուսակցություններից մեկը: Ինչից հետո արդեն կարելի է որոշակի փոփոխություններ սպասել Երևանի և երևանցիների կյանքում: Ժամանակը նոր պահանջներ է առաջադրում ինչպես հասարակությանը, այնպես էլ իշխանություններին: Եվ այդ պահանջներին համաձայն`նորընտիր Ավագանու խորհուրդը պետք է ավելի լուրջ վերաբերի Երևանի հիմնական խնդիրներին, այլ ոչ թե սահմանափակվի իր ընթացիկ գործառույթներով: Այդ խնդիրների կարգավորման ժամանակը վաղուց է հասունացել:

Նշելով, որ առավել հավանական եք համարում ընտրություններում իշխանամետ կուսակցություններից թեկնածուների հաղթանակը` Դուք նկատի եք ունեցել ոչ միայն ՀՀԿ, այլ նաև ՙՕրինաց երկիր՚ կուսակցությունից թեկնածուների՞ն:

Այո, դա միանգամայն հնարավոր է: Արմեն Երիցյանը հարգարժան և հեղինակավոր մարդ է, այդ պատճառով նրա հաղթանակը նույնպես լիովին հնարավոր է:

Իսկ ինչպիսի՞ն կլինեն այդ հաղթանակի հնարավոր քաղաքական հետևանքները`հաշվի առնելով փետրվարյան նախագահական ընտրությունների արդյունքներից հասարակության դժգոհությունը:

Իրավիճակի հետընտրական սրացումը ոչ միայն Հայաստանին, ԱՊՀ երկրներին, այլ նաև ամբողջ աշխարհին բնորոշ սովորական երևույթ է: Դա հազիվ թե կարող է հանգեցնել Հայաստանի համար ինչ-որ ֆորս-մաժորային, ծանր հետևանքների: Ըստ որում, հայ հասարակությունում նոր հուզումներն ամեն դեպքում անցանկալի են, քանի որ շատ ավելի մեծ վնաս են հասցնում հասարակությանը, ժողովրդին, քան իշխանություններին: Ցանկացած ներքաղաքական հուզումների հետևանքով անկում է ապրում երկրի հեղինակությունը միջազգային ասպարեզում, ինչից առաջին հերթին տուժում է տնտեսությունը և ժողովուրդը: Հայաստանի աշխարհաքաղաքական, ռազմավարական դիրքը թույլ է տալիս ուժի շատ կենտրոնների սեփական շահերը հետապնդել հանրապետությունում: Այս առումով Հայաստանում տեղի ունեցող ներքին  գործընթացների, հատկապես`վերջին, և ուժի այդ կենտրոնների միջև ուղղակի կապը, իհարկե, չի կարելի բացառել: Միաժամանակ իրենց սոցիալական վիճակից դժգոհ մարդկանց մեծ քանակության առկայությունը Հայաստանում ավելի քան ակնհայտ է: Այս երկու գործոնները միասին և նույնիսկ առանձին-առանձին լիովին կարող են պարարտ հող հանդիսանալ հանրապետության ներքաղաքական իրավիճակի ապակայունացման համար: